ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى

ئورنى Wikipedia
‎Uyghur Latin Yéziqi.
Orkhon.svg
Kyzyl orkhon inscription.jpg
Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG
ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى

جۇڭگو ۋە چەتئەل ئالىملىرى بۇ يېزىق بىلەن يېزىلغان مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرى موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرىدىن ھەم سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن تېپىلغاچقا، تېپىلغان ئورنىغا قاراپ ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى دەپ ئاتىغان. شۇ ۋاقىتتا بۇ يېزىقنى ئىشلەتكەن ئاساسىي خەلقنىڭ نامىغا قاراپ قەدىمكى تۈرك يېزىقى، كۆك تۈرك يېزىقى دېگەن ناملار بىلەن ئاتىغان. بۇ يېزىق يەنە شەكىل جەھەتتىن شىمالىي ياۋروپادىن تېپىلغان قەدىمكى گېرمانلار ئىشلەتكەن رونىك يېزىقىغا ئوخشاپ قالغانلىقى ئۈچۈن، قەدىمكى تۈرك-رونىك يېزىقى دەپمۇ ئاتالغان. شۇنداقلا تۈركىي خەلقلار بۇ يېزىقنى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن ئىشلەتكەن يېزىق بولغاچقا، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى يېزىق دېگەنگە ئوخشاش ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان. بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان. بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار ئىدى. بۇ ھەقتىكى ئىزدىنىش ۋە تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە بۇ يېزىقنىڭ ئەسلى دولبارچىن يېزىقى دەيدىغان نامىنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى مەلۇمات بىزگە كېيىنرەك مەلۇم بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ يېزىقنى ئۆز نامى بىلەن دولبارچىن يېزىقى دەپ ئاتاش ھەققىدە ماقالىلەر يېزىلىپ، تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بىز بۇ دەرسلىكتە مەملىكىتىمىزدە كۆپرەك قوللىنىلىۋاتقان ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلارغا تونۇشلۇق بولغان نامنى قوللاندۇق.

ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا 39 ھەرپ، بىر ئايرىش بەلگىسى بولۇپ، بۇ يېزىق ئېلىپبەلىك يېزىق بىلەن بوغۇملۇق يېزىقنىڭ ئارىلاشمىسىدۇر. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى ئومۇمەن، ئوڭدىن سولغا قاراپ توغرىسىغا يېزىلىدۇ. لېكىن، يېنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدا سولدىن ئوڭغا يېزىلغان، ئايرىم مەڭگۈ تاشلاردا بىر قۇرى ئوڭدىن سولغا، يەنە بىر قۇرى سولدىن ئوڭغا زەنجىرسىمان ئۇلاپ يېزىلغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. بۇ يېزىقتا تۆت ھەرپ سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 31 ھەرپ 18 ئۈزۈك تاۋۇشنى، بەش ھەرپ قوش ھەرپلىك بوغۇملارنى ئىپادىلەيدۇ. سۆزلەر بىر-بىرىدىن قوش چېكىت ( : ) ئارقىلىق ئايرىپ يېزىلىدۇ. بەزى سۆز بىرىكمىلىرى بىر سۆز قىلىپ قوشۇپ يېزىلىدۇ. ئايرىم ئورۇنلاردا «~» سۆز ئايرىش بەلگىسى ئورنىدا قوللىنىلىدۇ. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىنىڭ مەنبەسى ۋە تۈركىي خەلقلەرنىڭ بۇ يېزىقنى قايسى دەۋردىن باشلاپ قوللانغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەردە ئالىملارنىڭ كۆز قارىشى بىردەك ئەمەس. بەزى تارىخىي ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلار 5- ئەسىردىن 8- ئەسىرگىچە، يەنى، غەربكە كۆچۈشتىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردە قوللانغان.

ﺑﯘ ﻳﯧﺰىﻖ ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﺪﺍ ﺳﯚﺯﻟﯩﺸﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ (ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ) ﻣﯩﻼﺩﻯ 7 - 9 - ﺋﻪﺳىﺮﻟﻪﺭﺩﻩ ﻗﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ ﻳﯧﺰﯨﻐﯩﺪﯗﺭ . ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺧﺎﺱ ﺧﯘﺳﺴﯘﺳىﻴﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﻮﺭﺧﻮﻥ - ﻳﯧﻨﺴﻪﻱ ﻳﺎﺩىﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻠﯩﺮىﺪﺍ ﻛﯚﺭﯛﻟﯩﺪﯗ . ﺑﯘ ﻳﯧﺰﯨﻖ ﺷﻪﻛﯩﻞ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ ﻧﯧﻤﯩﺴﻼﺭ ﻗﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ ﺭﻭﻧﯩﻚ ﻳﯧﺰﯨﻘﯩﻐﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺧﻪﻟﻘئﺎﺭﺍﺩﯨﻜﻰ ﺷﻪﺭﻗﺸﯘﻧﺎﺱ ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﻛﯚﭘﯩﻨﭽﻪ ﺑﯘ ﻳﯧﺰﯨﻘﻨﻰ ' ﺗﯜﺭﻙ - ﺭﻭﻧﯩﻚ ﻳﯧﺰﯨﻐﻰ ' ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﺪﻯ . ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺑﯘ ﻳﯧﺰﯨﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﻪﻧﮕﻪﻥ ﻳﺎﺯﻣﺎ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ، 'ﻣﻪﯕﮕﯜ ﺗﺎﺵ ' ﺗﯧﻜﯩﺴﺘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﻣﯘﯕﻐﯘﻟﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﺧﻮﻥ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﺪﯨﻦ ﯞﻩ ﺳﯩﺒﯩﺮﯨﻴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯧﻨﺴﻪﻱ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ ﯞﺍﺩﯨﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺗﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻐﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ، ﺋﯘ ' ﺋﻮﺭﺧﻮﻥ - ﻳﯧﻨﺴﻪﻱ ﻳﯧﺰىقى 'ﺩﻩﭘﻤﯘ ﺋﺎﺗﺎﻟﺪﻯ .

ئۇيغۇر ئورخۇن يېزىققىنىڭ ئېلىپبەسى[تەھرىر]

ئىشلىتىلىشى ھەرپلېر ئىپادىلىنىشى (ULY)ۋە تەلەپپۇزى (IPA)
سوزۇق تاۋۇشلار Old Turkic letter A.svg a;e /a/, /e/
Old Turkic letter I.svg i;ï /ɯ/, /i/, /j/
Old Turkic letter O.svg o;u;w /u/, /o/, /w/
Old Turkic letter U.svg ö;ü;w /ø/, /y/, /w/
ئۈزۈك تاۋۇشلار ماسلىشىشچان تاۋۇشلار بىلەن:
(¹) — ئارقا,
(²) — ئالدى
سوزۇقتاۋۇشلار
Old Turkic letter B1.svg Old Turkic letter B2.svg /b/ /b/
Old Turkic letter D1.svg Old Turkic letter D2.svg /d/ /d/
Old Turkic letter G1.svg Old Turkic letter G2.svg g¹/gh /ʁ/ /ɡ/
Old Turkic letter L1.svg Old Turkic letter L2.svg /l/ /l/
Old Turkic letter N1.svg Old Turkic letter N2.svg /n/ /n/
Old Turkic letter R1.svg Old Turkic letter R2.svg /r/ /r/
Old Turkic letter S1.svg Old Turkic letter S2.svg /s/ /s/
Old Turkic letter T1.svg Old Turkic letter T2.svg /t/ /t/
Old Turkic letter Y1.svg Old Turkic letter Y2.svg /j/ /j/
only (¹) — Q
only (²) — K
Old Turkic letter Q.svg Old Turkic letter K.svg q /q/ k /k/
بارلىق سوزۇق
تاۋۇشلار بىلەن
Old Turkic letter CH.svg ch- /tʃ/
Old Turkic letter M.svg m- /m/
Old Turkic letter P.svg p- /p/
Old Turkic letter SH.svg sh- /ʃ/
Old Turkic letter Z.svg z- /z/
Old Turkic letter NG.svg ng- /ŋ/
قوشما ھەرپلەر + سوزۇق تاۋۇش Old Turkic letter ICH.svg ich, chi, ch /itʃ/, /tʃi/, /tʃ/
Old Turkic letter IQ.svg iq, qi, q /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old Turkic letter OQ.svg Old Turkic letter UK.svg oq, uq,
qo, qu, q
/oq/, /uq/,
/qo/, /qu/, /q/
ök, ük,
kö, kü, k
/øk/, /yk/,
/kø/, /ky/, /k/
+ ئۈزۈك تاۋۇش Old Turkic letter NCH.svg nch- /ntʃ/
Old Turkic letter NY.svg ny- /ɲ/
Old Turkic letter LT.svg it- /lt/, /ld/
Old Turkic letter NT.svg nt- /nt/, /nd/
word-divide symbol Old Turkic letter SEP.svg
(-) — پەقەت سۆز ئاخىرىدىلا

A reading example: Old Turkic letter I.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter NG.svgOld Turkic letter T2.svg — inscription (RTL)

T²NGR²I — transliteration
/teŋri/ — transcription
teñri / tanrı — record with modern Turkic alphabet
the skygod or the eternal blue sky indicating the highest god — ancient meaning
The God — modern meaning


ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىنى، سىياسىي، ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى، ئىتنوگرافىيىسىنى، تىل-يېزىقى، ئەدەبىيات-سەنئىتى ۋە مەدەنىيەت تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان يادىكارلىقلارنىڭ ئاساسلىقى خاقانلار، قەبىلە باشلىقلىرى، لەشكەر باشلىقلىرىنىڭ قەھرىمانلىق ھاياتى، باتۇرلۇقى، تەسۋىرلەنگەن مەدھىيىلەر ۋە ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىن ھاياتلىقىدىكى تۆھبىلىرى خاتىرىلەنگەن مەڭگۈ تاشلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت.

1. چورىن مەڭگۈ تېشى.

2. تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى.

3. كۆل تېگىن مەڭگۈ تېشى.

4. بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى.

5. كۇلچۇر مەڭگۈ تېشى.

6. مويۇنچۇر مەڭگۈ تېشى.

7. توققۇز ئوغۇز قاغانى مەڭگۈ تېشى.

8- سۇجى مەڭگۈ تېشى.

9. تېرخىن مەڭگۈ تېشى.

10. تەس مەڭگۈ تېشى ۋە باشقىلار

Bold text==قاراپ چىقماق==