ئۈچ دوستنىڭ ھېكايىسى (قەمبەرنىسا ئەخەت)
شىنجاڭنىڭ نامەلۇم بىر كەنتى.
بۇ جاي ئېگىز تاغنىڭ ئېتىكىدىكى ئورمانلىققا جايلاشقان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇيغۇر، قازاق، خەنزۇلاردىن بولۇپ جەمئىي ئوننەچچە ئائىلە بار. ئەخمەتنىڭ دادىسى ئورمانغا قارايدۇ. توختاسىننىڭ دادىسى چارۋىلارغا قارايدۇ. شياۋۋاڭنىڭ دادىسى بولسا چوشقا باقىدۇ. بۇ كەنتتىكى ئائىلىلەر ئۈچ مىللەتتىن تەركىب تاپقان بولسىمۇ، ئۆزئارا ئىتتىپاقلىقى ناھايىتى ياخشى بولۇپ، ئاساسەن چارۋىچىلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللانغاچقا تۇرمۇش سەۋىيەسىمۇ ناھايىتى يۇقىرى ئىدى. ئەخمەتنىڭ يېشى 12 ياش بولۇپ، ئۆزى پىئونېر، ئۇيغۇر، باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ ئالتىنچى يىللىقىدا ئوقۇيدۇ.
توختاسىن قازاق، 10 ياش (پىئونېر)...
شياۋۋاڭ خەنزۇ، 11 ياش (پىئونېر)...
ئۈچ دوست ئېگىز تاغ-داۋانلاردىن ئۆتۈپ، چوڭ يولغا چىقىپ ئاتلىرىنى چاپتۇرغان پېتى مەكتەپكە كېلىدۇ-دە، قوڭغۇراق چېلىنىدۇ. بۇلار ئاتلىرىنى مەكتەپ ئارقىسىدىكى ئوتلاققا باغلاپ قويۇپ دەرسكە كىرىپ كېتىدۇ. بۇ ئۈچ دوست، پارتىدا ئولتۇرۇپ مۇئەللىمنىڭ دەرسىنى ئىنتايىن كۆڭۈل قويۇپ ئاڭلايدۇ. دەرس قوڭغۇرىقى چېلىنىشى بىلەن ئۈچ دوست توپ مەيدانىغا بېرىپ توپ ئوينايدۇ. توپ ئويناش جەريانىدا ئېھتىياتسىزلىقتىن شياۋۋاڭ يىقىلىپ كېتىدۇ. ئەخمەت بىلەن توختاسىن دەرھال كېلىپ شياۋۋاڭنى يۆلەۋاتقاندا، توساتتىن ئاتنىڭ قاتتىق كىشنىگەن ئاۋازى ئاڭلىنىدۇ-دە، ئۈچەيلەن دەرھال يۈگۈرۈپ ئاتلىرىنىڭ قېشىغا بېرىپ قارىسا، چارۋىچىلار ئاتلارنى قەست قىلىپ تۇرغان بۇ ۋاقىتتا بۇ ئۈچ دوست نېمە قىلىشىنى بىلمەي جىددىيلىشىپ تۇرغاندا، مۇئەللىم يېتىپ كېلىدۇ-دە، قولىغا يوغان تاشنى ئېلىپ يوغان يىلاننى ئۆلتۈرىدۇ. بالىلار خۇشال بولۇپ ئاتلىرىنىڭ بېشىنى سىلايدۇ. دەرسكە كىرىش قوڭغۇرىقى چېلىنىشى بىلەن، بۇ ئۈچ دوست يەنە دەرسكە كىرىپ كېتىدۇ.
دەرستىن چۈشكەندىن كېيىن بالىلار ئاتلىرىنى مىنىپ ئۆيگە قاراپ يول ئالىدۇ. بۇ ئۈچ دوست خۇشال-خورام ناخشا ئېيتىپ يولدا كېتىۋاتسا، يولنىڭ سول تەرىپىدە ئېسىل كىيىنگەن، قارا كۆزئەينەك تاقىغان 30 ياش ئەتراپىدىكى ناتونۇش ئادەم:
— ھەي بالىلار، ماياققا كېلىڭلار، مېنىڭ سىلەرگە دەيدىغان بىر ئېغىز گېپىم بار، — دەيدۇ.
بالىلار ئاتتىن چۈشمەي تۇرۇپ:
— ئاكا نېمە دەيسىز؟ — دەيدۇ.
— مېنىڭ پۇتۇم سۇنۇپ كەتتى، مېنى ئېتىڭلارغا مىندۈرۈپ ئاۋۇ كۆرۈنگەن تاغنىڭ يېنىغا ئاپىرىپ قويساڭلار، قانداق؟
ئەخمەت:
— بولىدۇ، مېنىڭ ئېتىمنىڭ ئارقىسىغا مىنىڭ، — دەيدۇ.
ھېلىقى ئېسىل كىيىنگەن ناتونۇش ئادەم ئەخمەتنىڭ كەينىگە مىنىشىگە توختاسىن بىلەن شياۋۋاڭ ھېلىقى كىشىنىڭ بېلىدىكى تۆت تال پىچاقنى كۆرۈپ قالىدۇ-دە، چۆچۈپ كېتىدۇ. بۇلار ئىككىسى بۇ ئادەمدىن ئېھتىيات قىلىشقا تېگىشلىك ئىكەنلىكىنى سېزىپ بىرئاز ماڭغاندىن كېيىن، شياۋۋاڭ ئەخمەتكە قاراپ كۆزىنى قىسىپ قويىدۇ. يولدا كېتىۋېتىپ ھېلىقى ئادەم بالىلاردىن سورايدۇ:
— ئاۋۇ كومبايىننى ھەيدەۋاتقان بالىنىڭ ئىسمى نېمە؟ ماۋۇ قويلار كىمنىڭ قويلىرى؟ كوللېكتىپنىڭمۇ ياكى شەخسنىڭمۇ؟ ئاخشىمى قويلارنى ئېلىپ كېتەمدۇ؟
بالىلار بۇ ئادەمنى گۇمانلىق دەپ قارىغاچقا:
— بىز بىلمەيمىز... — دەپ جاۋاب بېرىدۇ.
شۇنداق قىلىپ تاغقا يېتىپ كېلىدۇ. ئەخمەت:
— ۋاي ئاكا، سىزنىڭ چۈشۈپ قالىدىغان يېرىڭىزگە يېتىپ كەلدۇق. بىزنىڭ ئۆيىمىز تاغنىڭ ئارقىسىدا، ماۋۇ چىغىر يول بىلەن چىقىپ كېتىمىز، — دەيدۇ.
بۇ ئادەم «بولىدۇ» دەپ يەرگە چۈشۈپ:
— ۋاي بالىلار، سىلەرگە بىر ئېغىز گېپىم بار، توختاڭلار، — دېيىشىگە، كەينىدىن ئۈچ كىشىلىك موتسىكلىت كېلىپ بالىلارنىڭ يېنىدا توختايدۇ.
بالىلار شۇنداقلا ئارقىسىغا قارىسا ئادەتتىكى موتسىكلىت ئەمەس، ھەربىيلەرنىڭ موتسىكلىتى ئىكەن. لېكىن ھەيدىگۈچى ئىككى بالىنىڭ كىيىملىرى پۇزۇر ياسانغان، قارا كۆزئەينەك تاقىغان. موتسىكلىتنىڭ كوزۇپىدا ئۇزۇن پالتىغا ئورالغان بىر نەرسە تۇرغانلىقىنى سېزىدۇ، لېكىن نېمە ئىكەنلىكىنى ئۇقمايدۇ. موتسىكلىت ھەيدىگۈچى بالىلارنىڭ ئالدىنى توسايدۇ، يەنە بىرى كېلىپ شياۋۋاڭنىڭ ئېتىنىڭ نوختىسىنى تۇتىدۇ-دە، شياۋۋاڭنىڭ ئىتى كاپلا قىلىپ ئاتنىڭ نوختىسىنى تارتقۇچىنىڭ قولىنى چىشلەيدۇ. بىر كىشى ياندىن شارتتىدە قىلىپ پىچىقىنى چىقىرىپ «ئاتنى ئۆلتۈرىمەن» دەيدۇ. شياۋۋاڭ ئېتىنى بىر ئۇرۇپ يۈگۈرتكەن پېتى تەڭلا ئۈچەيلەن تاغقا چىقىۋالىدۇ.
تاغقا چىقىۋېلىپ ئۆزلىرىنى دالدىغا ئېلىپ مەسلىھەت قۇرىدۇ. «بۇلار قانداق ئادەملەر؟ بۇلاردا بىر سىر بولۇشى مۇمكىن» دەپ، ئاتلىرىنى باغلاپ قويۇپ پىيادە تاغدىن چۈشىدۇ. قۇياش ئولتۇرۇپ بولاي دېگەندە، بالىلاردا ئازراق قورقۇنچ بولسىمۇ، لېكىن ئاشۇ ئادەملەرنىڭ قانداق ئادەملەر ئىكەنلىكىنى بىلىش ئۈچۈن ئۆزلىرىنى ئوڭشاپ، ھودۇقماستىن موتسىكلىتنىڭ يېنىغا كېلىدۇ. شۇنداق قارىسا، موتسىكلىتنىڭ كوزۇپىدىكى ھېلىقى ئۇزۇن چاپانغا ئورالغان نەرسە يوق. تازا ئىچكىرلەپ قارىسا، موتسىكلىتنىڭ يېنىدا قىز بالىنىڭ ئايىغى، موتسىكلىتنىڭ ئارقا تەرىپىگە قارىسا بىر ياغلىق تۇرغانلىقىنى كۆرىدۇ. بالىلار ناھايىتى قاتتىق گۇمانلىنىدۇ: «بۇ زادى قانداق ئىش؟» دەپ دىققەت بىلەن ئەتراپقا قارىسا، بىر ئادەمنىڭ ئىككى قوينىڭ گۆشىنى ئېلىپ، تاغارنىڭ ئىچىگە سېلىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. ئۇ تاغارنى ئېلىپ يولغا چىقىشىغا، بالىلار ئۆزلىرىنى دالدىغا ئېلىش ئۈچۈن يول ياقىسىدىكى دەرەخنىڭ ئۈستىگە چىقىۋالىدۇ. قارىسا ھېلىقى ئەخمەتنىڭ ئېتىگە مىندۈرۈپ كەلگەن ئادەم شۇ. ئەخمەت غەزەپ بىلەن راكاتكا بىلەن بىر ئېتىپ، ئۇ ئادەمنىڭ پېشانىسىنى يېرىۋېتىدۇ. پېشانىسىدىن قان ئېقىپ تۇرغىنىغا قارىماي موتسىكلىتنىڭ يېنىغا يۈگۈرىدۇ. ئورماننىڭ ئىچىدىكى ئىككى ئادەممۇ قورققان ھالدا چىقىپ، موتسىكلىتقا مىنىپ ئۈچىسى قاچىدۇ.
بالىلار داۋاملىق ۋارقىرايدۇ. بۇ ھالدا ئورمان ئىچىدىن بىر كىچىك قىزنىڭ «مېنى قۇتقۇزۇڭلار!» دېگەن ئاۋازى كېلىدۇ. ھېلىقى بالىلار ئارقىسىغا قارىسا، چاچلىرى چۇۋۇلغان، كىيىملىرى يىرتىلغان كىچىك قىز ئۆمىلەپ بالىلار تەرەپكە كېلىدۇ. بۇ ۋاقىتتا ھېلىقى دېھقانمۇ قىزنىڭ يېنىغا يېتىپ كېلىدۇ. قىز ئۇلارنى كۆرۈپلا ھوشىدىن كېتىدۇ. بالىلار بۇ قىزنىڭ بېشىنى يۆلەيدۇ. دېھقان بالىلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئىككى تال ياغاچنى باغلاپ قىزنى زەمبىلگە ئېلىپ دوختۇرخانىغا ئەپكېلىدۇ. ھېلىقى دېھقان بۇ ئەھۋالنى ساقچى ئورنىغا مەلۇم قىلىدۇ.
ئەتىسى ساقچى خادىملىرى دوختۇرخانىغا كېلىپ بۇ قىزنى يوقلايدۇ. قىز تەپسىلىي ئەھۋالنى مۇنداق سۆزلەپ بېرىدۇ.
ئەھۋال مۇنداق: قىزنىڭ سۆزى بويىچە:
«مەن 15 ياشقا كىردىم، تولۇقسىز 2-يىللىقتا ئوقۇيمەن. مېنىڭ ئاپام ئاغرىق ئىدى. ئاپامنىڭ ئوزۇقلىنىشى ئۈچۈن بىر نەرسە ئالغىلى دۇكانغا كېلىپ، لازىمەتلىك نەرسىلىرىمنى ئېلىپ سىرتقا چىقىشىمغا، ئىككى قارا كۆزئەينەك تاقىغان غەيرىي كىشىلەر موتسىكلىتنى مىنىپ قاچقان. بۇ يەردە يەنە بىر كىشىمۇ بار ئىدى. مەن دەرھال ۋارقىراپ، ‹موتسىكلىتنى ئەپقاچتى!› دېدىم. ئۇ ئادەم كېلىپ، ‹ھەي، سەن ئاغزىڭغا قاراپ گەپ قىل!› دېدى. بۇ ھەيۋىلىك سۆزدىن چۆچۈپ كېتىپ، دوختۇرخانىغا ئاپامنى يوقلاشقا كەتتىم. دوختۇرخانىغا بېرىپلا كەينىمگە قارىسام، ھېلىقى خۇلقى بۇزۇق ئادەم دەل شۇ يەردە پەيدا بولدى. يۈرىكىم ‹جىغ› قىلدى-دە، مەن ئالدىراش مەكتەپكە قاراپ ماڭدىم. كەچتە مەكتەپتىن قايتىپ كېلىپ، دادام تاماق ئېتىۋېتىپتىكەن، تاماق تەييارلاۋاتقان دادامغا ئوغرىلارنىڭ موتسىكلىت ئەپقاچقان ئەھۋالى بىلەن ھېلىقى خۇلقى بۇزۇق ئادەم توغرىسىدىكى ئەھۋالنى سۆزلەپ بەردىم. دادام ماڭا: ‹دىققەت قىل بالام، ھازىر ئوغرى تولا› دېدى.
مەن تاماقنى ئېلىپ ئاپتوبۇس بېكىتىگە باردىم. شۇ يەرگە بېرىشىمغىلا ئۈچ نەپەر ياش بالا ئۇشتۇمتۇت پەيدا بولۇپ قالدى. مەن ئۇلارغا قارىماستىن ئاپتوبۇسقا چىقتىم. بۇ ۋاقىتتا، ئاپتوبۇس ئىچىدە بىر ئايال: ‹ۋاي قىزىم! ئانىڭىز ياخشى بولۇپ قالدىمۇ؟ كىچىكلا بىر قىز ئىدى، بۇ يىل ئۆسۈپ چوڭلا بىر قىز بولۇپ كەتكىنىنى كۆرۈڭلار› دېدى. دوختۇرخانىغا يېتىپ كەلگەندە، ئاپتوبۇستا ئولتۇرغان ئايال: ‹ھەي، ئامىنە ئاپىڭىزغا سالام ئېيتىپ قويۇڭ› دەيدۇ. بۇ قىز جىددىي دوختۇرخانىغا كىرىپ كېتىۋاتقاندا، ئاۋۇ ئۈچ ئادەمنىڭ كەينىدىن كەلگەنلىكىنى كۆرۈپ قالىدۇ. شۇ يەردە يۈرىكىم بىر قاتتىق ئاغرىشقا باشلايدۇ. بۇ قىز ئاپىسىنىڭ يېنىغا كىرىپ: ‹ئاپا، مەن سىزنىڭ يېنىڭىزدا يېتىپ قالسام› دەپ ئاپىسىغا ئىلتىماس قىلىدۇ. بىراق ئاپىسى: ‹بالام، ئاتاڭ يالغۇز، خىزمىتى ئالدىراش، ئاخشىمى بىر نەرسىلەرنى تەرجىمە قىلىدۇ› دەپ قىزنى ئۆيگە قايتىپ كېتىشكە دەۋەت قىلىدۇ.
قىز ناھايىتى تەسلىكتە ئاپىسىنىڭ يېنىدىن چىقىپ، ئاپتوبۇسقا ئولتۇرىدۇ. ئاپتوبۇستىن چۈشۈپ، چوڭ كوچىدىن خالتا كوچىغا كىرىپ بىرئاز ماڭغاندىن كېيىن، يەنە بىر كوچىغا كىرىدۇ-دە، 3 نەپەر ياش بالا: ‹ھەي قىز، توختاڭ!› دەيدۇ. ئۇ قىز تېز يول ئالىدۇ. يېتىشىپ كېلىپ: ‹يۈسۈپ دېگەننىڭ ئۆيى نەدە؟› دەپ سورايدۇ. ‹بۇ يەردە يۈسۈپ دېگەن كىشى يوق› دېيىشىگىلا، بۇ قىزنىڭ ئۈستىگە قېلىن بىر نەرسىنى ئورايدۇ. قىز ۋارقىرىغاندا، ئاغزىنى بىر لاتا بىلەن مەھكەم تېڭىپ تاشلايدۇ. 3 كىشىلىك موتسىكلىتنىڭ ئۈستىگە قىزنى بېسىپ، ئارقا-ئالدىنى ئوراپ سىرتقا قاراپ قاچىدۇ. قېچىپ-قېچىپ ئۇزۇن بىر مۇساپىنى بېسىپ بىر ئۆڭكۈرنىڭ ئىچىگە ئېلىپ كىرىدۇ. بۇ قىز يول ئۈستىدە ھەددىدىن ئارتۇق يول ئازابىنى چېكىدۇ. بۇ ئۆڭكۈرنىڭ ئىچىدە بىر ئىشىك بولۇپ، بۇنى ئېچىشىغا بىر يوپيورۇق، زامانىۋى چىراغلىرى بار بىر ئۆي پەيدا بولىدۇ...
يەنە ئىچكىرلەپ كىرسە، كۆركەم ياسىنىپ ئالغان بىر بالا ئۈستەلگە پۇتىنى ئارتىپ، تاماكىنى چىشلىگەن ھالدا ئۇخلاپ ياتقانلىقىنى كۆرىدۇ. قىزنى ئەپكىرىپلا بېشىغا پۈركەنگەن يوپۇق، ئاغزىغا تېڭىلغان لاتىنى بوشىتىۋېتىدۇ. قىزنىڭ ئالدىغا تۈرلۈك يەل-يېمىش نەرسىلەرنى ئەكىلىپ: ‹قېنى قىزچاق، بۇ نەرسىلەردىن يە› دەيدۇ. قىز ئۇ نەرسىلەرگە قاراپمۇ قويمايدۇ، گەپ قىلماستىن ئۆكسۈپ-ئۆكسۈپ يىغلاشنى داۋام ئېتىۋېرىدۇ. ھېلىقى ئۈچ بالا ھاراق، شاراب ئىچىپ، ئۈنئالغۇنى قويۇپ قويۇپ ئۇسسۇل ئوينايدۇ.
بۇ ۋاقىتتا ھېلىقى ئۇخلاپ ياتقان ئالاھىدە كىشى ‹مەدەنىيەت ئىنقىلابى›نىڭ جەريانىنى ئەسلەيدۇ. ئۇنىڭ ئەسلىشىدە قىزىل قوغدىغۇچىلار ئاتا-ئانىسىنى ئۆيدىن ھەيدەپ چىقىرىۋېتىپ، ئۆينى پېچەتلەيدۇ. بۇ ۋاقىتتا، بۇ بالا سىڭلىسىنى ئېلىپ تۈن كېچىدە تاغىسىنىڭ ئۆيىگە كېتىۋاتقان مەزگىلدە، ئۇشتۇمتۇت سىڭلىسىنى غەيرىي كىشىلەرگە تارتتۇرۇپ يوقىتىپ قويىدۇ. مانا بۇ ئەسلەشتىن يۈرەك زەردىسى بولۇپ، ھاراق ئىچىپ مەست ھالدا سىڭلىسىنى ئەسلەپ، ھېلىقى قىزغا ئىچى ئاغرىيدۇ. گەپ قىلمايدۇ.
كېچە سائەت 2 بولغاندا، ھېلىقى ئەسلى ئۆيدە بار بالىغا قىزنى تاشلاپ قويۇپ، موتسىكلىتنى مىنگۈچىلەر سىرتقا چىقىپ كېتىدۇ. بۇ كىشى قىزغا: ‹سەن يامان يەرگە كىرىپ قېلىپسەن. سەنمۇ ياخشى ئادەمنىڭ بالىسى، مەنمۇ ياخشى ئادەمنىڭ بالىسى بولىمەن. سەن دەرھال بۇ يەردىن قېچىپ كېتىشنىڭ ئامالىنى قىلغىن. تەدبىر شۇنداق بولسۇن، سەن مېنى باغلاپ، مەلۇم جايىمغا پىچاق تىقىپ قان چىقىرىسەن› دەيدۇ. قىز قورقىدۇ: ‹مەن ئۇنداق ئىشنى قىلالمايمەن، ۋىجدانىم قوبۇل قىلالمايدۇ› دېيىشىپ تۇرۇشىغا، يىراقتىن موتسىكلىتنىڭ ئاۋازى كېلىدۇ. ئاڭغىچە قىزنى قوغدىغان بۇ بالا: ‹چاپسان ماڭ!› دەپ قىستايدۇ.
قىز ئالدىرىغانلىقتىن، ‹چوڭ يولدا ماڭسام ھېلىقى ئەسكەرلەرگە يولۇقۇپ قالىمەن› دەپ چىغىر يولدا ماڭىدۇ. ئەمما، چوڭ يولدىكىسى ساقچىلار رازۋېتكىسى ئىدى، قىز يولنى خاتا تاللاپ قويۇپ، قاراقچىلار يوشۇرۇنۇپ تۇرغان چىغىر يولدا ماڭىدۇ. دەل بۇ قىز ھېلىقىلار بىلەن دوقۇرۇشۇپ قېلىپ، 2-نۆۋەت تۇتقۇن قىلىنىپ، ئالدىن كەلگەن ئۆڭكۈرگە قايتا قامىلىدۇ. ئاڭغىچە، ئەزەلدىن بۇ ئۆيدە قالغان يىگىت قىزنى قاچۇرۇۋېتىپ ئۆزىمۇ قېچىپ كەتكەن بولۇپ، بۇ يىگىت ئاللىقاچان ئۆز جايىغا يېتىپ بولىدۇ. ئاندىن بۇ ئادەملەر قىزنى ئۇرۇپ قىيناشقا تەييارلانغاندا، سىرتتىن ماشىنىنىڭ ئاۋازى ئاڭلىنىپ، بۇلار تېز سىرتقا چىقىپ كېتىدۇ، قىز قالىدۇ.
يەنە بىردەم تۇرغاندىن كېيىن تاڭ ئاتىدۇ. تاڭ ئاتقاندىن كېيىن، قىز كۆزىنى ئاچسا 3–4 ئادەم بىر يەرگە باش سېلىپ، ‹بۇ قىزنى تاش ئۆستەڭگە ئېلىپ بېرىپ تاشلىۋېتەيلى› دېيىشكىنىنى ئاڭلاپ قالىدۇ. ئاڭلاپ قېلىپ بىردەم تۇرغاندىن كېيىن، ئىككىسى سىرتقا چىقىپ كېتىپ ئىككىسى قېلىپ، قىزغا كىيىملىرىنى كىيىشكە بۇيرۇق بېرىدۇ. قىز تەييارلانغاندىن كېيىن قىزنى موتسىكلىتقا سېلىپ، يولغا چىقىپ ئورمانغا ئېلىپ بېرىپ، بۇ قىزغا يامان نىيەت قىلىدۇ. ئاڭغىچە، بالىلارنىڭ ‹ئوغرى كەلدى!› دېگەن ئاۋازى ئاڭلىنىدۇ. بۇ ھالدا ئوغرىلارنىڭ قىزنى ئۆستەڭگە تاشلىۋېتىش يامان ئارزۇسى بىتچىت بولۇپ، ئوغرىلار قېچىش غېمىگە چۈشۈپ ئۆز ئىشى بىلەن بولۇپ كېتىدۇ.»
شۇ ۋاقىتتا، بۇ قىز دوختۇرخانىدا ۋەقەنى يۇقىرىقىدەك شەرھلەپ، ساقچى كادىرلىرىنى دەسلەپكى مەلۇماتقا ئىگە قىلىدۇ.
ئۈچ دوست قىزنى دوختۇرخانىغا ئېلىپ بېرىپ قويۇپ، ئۆز ئۆيلىرىگە كەچرەك قايتىدۇ. بالىلاردىن ئەنسىرىگەن خەنزۇ، قازاق، ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلار يولغا چىقىپ بالىلىرىنى تۆت كۆز بىلەن كۈتىۋاتقان ئىدى. ئاتا-ئانىلار بىر-بىرى بىلەن قۇچاقلىشىپ كۆرۈشىدۇ، ھەتتا يىغلىشىپ كېتىدۇ. كېيىن ئەخمەت: «بۇ ئوغرىلار قانداق ئوغرىلار؟ بۇلار نەدە بولغىيتتى؟ زادى قىز قاياققا كەتكەندۇ؟ بۇلارنى قانداق تۇتۇش كېرەك؟» دېگەن سوئاللار ئېقىمى بىلەن ئۇخلىيالمايدۇ.
بىراق ئەخمەت ئۇخلاپ ئارام ئالغاندا، چۈشىدە ئۈچ دوست ئۈچ ئاق ئارغىماققا مىنگەن ھالدا ئوغرىلارنى ئىزدەپ ماڭغانلىقىنى كۆرىدۇ. بۇلار ئېگىز تاغدا شۇنداق ئىزدەپ كېتىپ بېرىپ، چۈش داۋامىدا ئوغرىلارغا يولۇقۇپ قالىدۇ. بۇ ئۈچ دوست ئوغرىنى قوغلاپ ئاتسا، بىرلا موللاق ئېتىپ دۈۋىگە (دېۋىگە) ئايلىنىپ قالىدۇ. بۇ بالىلار دېۋىلەر بىلەن قىلىچۋازلىق قىلىدۇ. ئاخىرى خەنزۇ بىلەن قازاق ئىككى دېۋىنى ئۆلتۈرىدۇ. لېكىن ئەخمەت بىلەن ئېلىشقان دېۋە، ئەخمەتنى ئاتنىڭ ئۈستىدىن ئات بىلەن بىرگە غارغا قارىتىپ ئاتىدۇ. غاردىكى پەرىلەر تاشلانغان ئەخمەتكە گىلەمنى يېيىپ تۇرۇپ گىلەم ئۈستىگە چۈشۈرۈۋالىدۇ. گىلەم بىر ئايلىنىپ ئۇچۇپ كېلىپ پەرىلەرنىڭ ئوتتۇرىسىغا چۈشىدۇ. پەرىلەر ئۇسسۇل ئوينايدۇ، ئەخمەتكە تۈرلۈك يەل-يېمىشلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئەخمەت پەرىلەرگە ئوغرىلارنى تۇتۇش ئۈمىدىنى سۆزلەپ بېرىدۇ. پەرىلەر ئەخمەت بىلەن گىلەمگە چۈشۈپ ئوغرىلارنى ئىزدەپ كېتىۋاتقاندا، ئەخمەت گىلەمدە ئولتۇرۇپ ئوغرىلارنى پەرىلەرگە كۆرسىتىدۇ. ھېلىقى قېچىپ كېتىۋاتقان دېۋىلەرنى پەرىلەر گىلەم ئۈستىدە تۇرۇپ ئوقيا بىلەن ئېتىپ تاشلايدۇ، دېۋە ئۆلىدۇ.
دەرھال ئويغانسا بۇ چۈشى ئىكەن، ئۆزى بەكمۇ تەرلەپ كەتكەن. ئەتىسى دادىلىرى:
— بۈگۈن بازارغا سىلەر بىر ئاتنى مىنىپ بېرىڭلار، — دەيدۇ.
دادىلىرىغا ئەركىلەپ:
— نېمىشقا مۇنداق دەيسىز؟ — دېسە:
— بىز بۈگۈن بازارغا مال ئالغىلى بارماقچىتىق، ئات لازىم بولۇپ قالدى، — دەيدۇ.
شۇنىڭ بىلەن ئۈچ دوست بىر ئاتنى مىنىپ مەكتەپكە قاراپ يولغا چىقىدۇ. چىغىر يولدا كېتىۋېتىپ، بىر قاپقارا نەرسىنىڭ ئالدىغا كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. بالىلار چاقچاق قىلىشىپ بۇنىڭغا دىققەت قىلماپتىكەن، يېقىنلاشقاندا قارىسا، بىر بۆرىنىڭ قۇيرۇقىنى پۇتىنىڭ ئارىسىغا قىسىپ ھۇجۇم قىلىپ كېلىۋاتقىنىنى كۆرىدۇ. بالىلار ئاتنىڭ بېشىنى كەينىگە تارتسا ئات ماڭمايدۇ. يەنە بىر قېتىم تارتقاندىن كېيىن، ئات يوغان توغراقنىڭ يېنىغا كېلىپ توختايدۇ. بالىلار شۇنداق قارىغۇدەك بولسا، بۆرە ئاغزىنى شۇنداق يوغان ئېچىپ، تىلىنى ساڭگىلىتىپ كېلىۋاتقان. بالىلار ئاتنىڭ ئۈستىدىن سەكرەپ چۈشۈپ، يوغان توغراقنىڭ ئۈستىگە چىقىۋالىدۇ. بۆرە ئاتقا ئېتىلىدۇ، بالىلار ئاۋازىنىڭ بارىچە سۈرەن سالىدۇ. ئاڭغىچە بۆرە ئاتنىڭ قورسىقىنى يېرىۋېتىدۇ. بالىلارنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان يول ياقىسىدا ماشىنا رېمونت قىلىۋاتقان ھەربىي شوپۇرلار مىلتىقىنى ئېلىپ، بۆرىنى ئېتىۋېتىدۇ. بالىلار دەرەخ ئۈستىدىن چۈشىدۇ، ھەربىيلەرگە رەھمەت ئېيتىدۇ.
ھەربىيلەر بالىلاردىن:
— سىلەر نەگە بارماقچى؟ — دەپ سورايدۇ.
بالىلار:
— بىز مەكتەپكە بارماقچى، — دەيدۇ.
ھەربىيلەر بالىلارنى ماشىنىسىغا سېلىپ مەكتەپكە ئاپىرىپ قويىدۇ. مۇئەللىم بالىلاردىن:
— سىلەر كېچىكىپ قالدىڭلارغۇ؟ — دەپ سورايدۇ.
بالىلار يول ئۈستىدىكى ۋەقەنى سۆزلەپ بېرىدۇ. مۇئەللىم:
— بۈگۈن ئىمتىھان بېرىسىلەر، تېزرەك بولۇڭلار. سىلەرنىڭ ئېتىڭلار يوقكەن، ئىمتىھاننى بېرىپ بولۇپ، بالدۇر قايتىڭلار، — دەيدۇ.
بالىلار ئىمتىھاننى بېرىپ بولۇپ قايتىدۇ. بالىلار چوڭ يول بىلەن قايتماي، يولنى قىسقارتىش ئۈچۈن ئېتىز ئارىلاپ، چوڭ ئۆستەڭنىڭ بويىغا چىقىپ قالىدۇ. بالىلار «سۇ ئىچىمىز» دەپ ئۆستەڭگە قاراپ يۈگۈرىدۇ. بالىلار سۇنى ئىچىپ بولۇپ قارىسا، نېرىدا بىر ئايال سۇ ئالىمەن دەپ تېيىلىپ كېتىپ سۇغا چۆكۈپ كەتكەنلىكىنى كۆرۈپ، دەرھال ئۆزلىرىنى سۇغا تاشلايدۇ-دە، ئايالنى سۇدىن چىقىرىپ چېلەكلىرىنىمۇ ئېلىپ بېرىدۇ. ئايال بالىلاردىن: «سىلەر قايسى مەكتەپتە ئوقۇيسىلەر؟» دەپ رەھمەت ئېيتىدۇ. بالىلار سومكىلىرىنى ئېلىپ، كۆڭلەكلىرىنى كىيىپ ئۆيگە قاراپ ماڭىدۇ.
بالىلار ئىمتىھاندىن ئەلاچى بولۇپ ئۆتىدۇ. مۇئەللىم بالىلارنى تەتىلگە قويۇپ بېرىدۇ. بالىلار تەتىل جەريانىدا ئىشلەيدىغان تاپشۇرۇقلىرىنى ئېلىپ خۇشال ئۆيگە قايتىدۇ. بالىلار ئائىلىسىگە بېرىپ: «بىز ئۈچەيلەن ئائىلىگە ئوت-چۆپ توپلىغاچ مۇئەللىم بەرگەن تاپشۇرۇقلارنى تاغنىڭ ياخشى جايلىرىدا مۇزاكىرە قىلىپ كەلمەمدۇق» دېيىشىپ، ئۈچ دوست ئاتلىرىنى مىنىپ تاغقا قاراپ ماڭىدۇ. بۇلار قولىغا ھەر خىل مۇزىكا ئەسۋابلىرىنى ئېلىۋالغان: شياۋۋاڭنىڭ قولىدا ئېغىز گارمونى، ئەخمەتنىڭ قولىدا راۋاب، توختاسىننىڭ قولىدا دۇمبىرىسى بولۇپ، بۇلار خۇشال سازلىرىنى چېلىشىپ ماڭىدۇ. يول ياقىسىغا جايلاشقان كىگىز ئۆيدىكى قازاق قىزلىرى بۇلارنىڭ مۇزىكىلىرىغا ئۇسسۇل ئوينىشىپ كېتىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بۇلار يايلاقنىڭ ھېلىقى گۈزەل مەنزىرىسىگە يېتىپ كېلىدۇ. بۇلار داستىخانلىرىنى سېلىپ، ئېلىۋالغان گۆشلىرىنى يېيىشىپ بولۇپ، ئوت ئورۇشقا چۈشىدۇ. ئوتنى ئورۇپ بىر ۋاقىتتىن كېيىن دەم ئېلىپ، ئوتلاقتا ئېغىناپ يېتىپ، ئەخمەت توختاسىندىن:
— سەن كەلگۈسىدە نېمە كەسىپ قىلىسەن؟ — دەپ سورايدۇ.
توختاسىن:
— مەن مال دوختۇرى بولىمەن، — دەيدۇ.
— شياۋۋاڭ سەن نېمە بولىسەن؟ — دېسە:
— مەن ئاتوم تەتقىق قىلىدىغان ئالىم بولىمەن، — دەيدۇ.
ئەخمەت:
— مەن چوڭ بولسام ئادۋوكات بولىمەن، ئوغرىلارنىڭ ئەدىپىنى بېرىدىغان ئادەم بولىمەن، — دەيدۇ.
ئۈچەيلەن تەڭلا پاراققىدە كۈلۈشۈپ كېتىدۇ. بۇلار:
— بىزنىڭ مۇشۇ ئىشلارنى قىلىشىمىز ئۈچۈن خەنزۇچىنى تولۇق بىلىشىمىز كېرەك، ئىنگلىزچىنىمۇ ئۆگىنىشىمىز كېرەك. شۇنداق قىلغاندىلا بىز مۇشۇ مەقسەتكە يېتەلەيمىز، بۇنىڭ ئۈچۈن بىز تېخىمۇ تىرىشىشىمىز كېرەك، — دەپ بولۇپ، «ئوت ئورايلى» دەپ ئوت ئوراشقا چۈشىدۇ.
بۇلار ئوت ئوراۋاتقان ۋاقىتتا ئالدىدىن ئىككى توشقان چىقىپ قالىدۇ. بۇلار كەينىدىن قوغلاپ بىر توشقاننى تۇتۇۋالىدۇ، بىر توشقان قېچىپ كېتىدۇ. «قاچقان توشقاننى تۇتۇۋالىمىز» دەپ كەينىدىن قوغلاپ ماڭىدۇ. بىر توشقان بىر ئۆڭكۈرگە كىرىپ كېتىدۇ. بالىلار ئۆڭكۈرگە كىرىدۇ. ئۆڭكۈر ئاجايىپ قورقۇنۇچلۇق، سۇ تامچىلىرى چۈشۈۋاتقان، قالايمىقان ئاۋازلار چىقىۋاتقان بىر جاي ئىدى. بالىلار توشقاننىڭ كەينىدىن قوغلاپ مېڭىپ كېتىپ بېرىپ، بىر ئادەمنىڭ بىر نەرسىلەرنى چامادانغا قاچىلاۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. بۇ ئادەم ئارقىسىچە تۇرۇپ بىر نەرسىنى سېلىۋاتقان، ئامېرىكىچە گىمناستىكا كىيىمى كىيگەن، شاپبۇرۇت كەلگەن بىر ئادەم ئىدى. ئۈچ بالا: «بۇ ئوغرىنى تۇتايلى!» دەيدۇ.
بالىلار تېز ھەرىكەتكە كېلىپ، ئوغرىنىڭ نېمە ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى سېزىش ئۈچۈن بىر تاشنى ئاتىدۇ. بۇ ئادەم ئارقىسىغا قارايدۇ. بالىلار ئۆزلىرىنى دالدىغا ئېلىۋالىدۇ. بۇ ئادەم يەنە ھەرىكەتكە چۈشۈپ كېتىدۇ. بالىلار بېرىپ يوغان بىر تاشنى ئېلىپ ئوغرىنىڭ قولىنى كۆزلەپ ئاتىدۇ. تاش تەگمەي يان تەرىپىدىن ئۆتۈپ كېتىدۇ. ئوغرى شۇنداق ئارقىسىغا قاراپ بۇ ئۈچ بالىنى كۆرۈپ، پىچىقىنى چىقىرىپ ئەخمەتكە ئېتىلىپ كېلىدۇ. ئەخمەتنى پىچاق بىلەن چاپىمەن دېيىشىگە، توختاسىن ئوغرىنىڭ قولىدىكى پىچاقنى بىر تاياق بىلەن ئۇرۇپ چۈشۈرۈۋېتىدۇ. ئەخمەت ئوغرىنىڭ قولىدىكى پىچاقنىڭ چۈشۈپ كەتكەن پۇرسىتىدىن پايدىلىنىپ ئوغرىنىڭ پۇتىنى پۇتلايدۇ-دە، ئوغرى يىقىلىپ چۈشىدۇ. ئەخمەت توختاسىننى دالدىغا ئېلىپ، توختاسىن بىر تەپكۈ بىلەن يەنە يىقىتىۋېتىدۇ. ئوغرى ئەخمەتنى بىر دومىلىتىپ ئاستىغا بېسىۋالىدۇ. پىچاقنى چىقىرىپ ئەخمەتنىڭ يۈرىكىگە تىقىمەن دېيىشىگە، راكاتكىنى تەڭلەپ تۇرغان شياۋۋاڭ ئوغرىنىڭ كۆزىگە ئاتىدۇ. ئوغرىنىڭ ئەخمەتنىڭ يۈرىكىگە تىقماقچى بولغان پىچىقى ئەخمەتنىڭ ئوڭ مۈرىسىگە سانجىلىدۇ. ئوغرى: «ۋايجان!» دەپ، بىر قولىدا چاماداننى، بىر قولىدا كۆزىنى تۇتۇپ قاچىدۇ.
شياۋۋاڭ بىلەن توختاسىن تېز يۈگۈرۈپ ئەخمەتنىڭ قېشىغا كېلىدۇ. ئەخمەت:
— سىلەر تېز بولۇڭلار، ئوغرىنى تۇتۇڭلار! — دەيدۇ.
شياۋۋاڭ ئىز قوغلاپ ماڭىدۇ. توختاسىن ئەخمەتنى يۆلەپ ئېتىنى چاقىرىپ، ئېتى كەلگەندە ئاتقا مىندۈرۈپ گۇڭشې دوختۇرخانىسىغا ئاپىرىپ قويىدۇ. ئاندىن توختاسىن ساقچى ئىدارىسىگە دېلو مەلۇم قىلىدۇ. ساقچى خادىملىرى ۋە يەرلىك مۇھاپىزەت خادىملىرى موتسىكلىت ۋە ئاتلارنى مىنىپ ئەتراپنى قورشاشقا ماڭىدۇ.
شياۋۋاڭ شۇ ئۆڭكۈردىن چىقىپ ئىز قوغلاپ مېڭىپ، ئىزنى يوقىتىپ قويىدۇ. شياۋۋاڭ ئېگىز تېرەكنىڭ ئۈستىگە چىقىپ ئەتراپنى كۆزىتىدۇ. بۇ ئوغرىنىڭ يوغان بىر توغراقنىڭ يېنىغا كېلىپ قولىنى توغراققا ئىككى قېتىم قاققاندىن كېيىن، توغراقنىڭ كۆۋىكىدىن بىر قول چىقىپ، بىر بوتۇلكىنى سۇنۇپ بەرگەنلىكىنى كۆرىدۇ. بۇ ئوغرى ھېرىپ-ئۇسساپ كەتكەنلىكىدىن تىللىرى ساڭگىلاپ كەتكەن ئىدى. ھېلىقى بوتۇلكىنى بەرگەن ئادەمنىڭ يۈزى كۆرۈنىدۇ-دە، بۇلار ئىككىسى كۆرۈشۈپ چاماداننى كۆمۈشكە باشلايدۇ. چاماداننى كۆمۈپ بولۇپ، بۇ ئوغرى ئۆزىنىڭ بۇرۇنقى شەكلىنى ئۆزگەرتىپ، دەرھال بىر قېرى بوۋايغا ئوخشاش بولۇۋېلىپ، قولىغا ھاسا ئېلىپ ماڭىدۇ. شياۋۋاڭ تېرەك ئۈستىدە تۇرۇپ، بىر ئادەمنىڭ شەرق تەرەپكە، بىرىنىڭ غەرب تەرەپكە قاراپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ.
شياۋۋاڭ دەرھاللا تېرەكتىن چۈشۈپ، بوۋاينىڭ يېنىغا كېلىپ:
— بوۋا، نەگە بارىسىز؟ — دەيدۇ.
بوۋاي:
— سەن بۇ يەردە نېمە ئىش قىلىپ يۈرىسەن؟ — دەيدۇ.
شياۋۋاڭ:
— قوي باقاتتىم، بەك ئۇسساپ كەتتىم، ئۆيگە بېرىپ سۇ ئىچىپ كېلەي دەپ كېتىۋاتىمەن، — دەيدۇ.
بوۋاي:
— بولىدۇ، بىللە ماڭايلى، — دەپ، ئىككىسى بىرگە ماڭىدۇ.
ئالدىدىن موتسىكلىت، ئاتلىق كىشىلەر ۋە توختاسىن قاتارلىق سەپداشلار كېلىدۇ. توختاسىن شياۋۋاڭنى كۆرۈپ: «شياۋۋاڭ!» دەپ ۋارقىرايدۇ. شياۋۋاڭ بوۋاينىڭ ساقال-بۇرۇتلىرىنى چىقىرىپ تاشلاپ، پۈتۈن قىياپىتىنى ئۆزگەرتىۋالغان بۇ ئوغرىنى ئاشكارىلايدۇ. توختاسىن شۇنداق قارىسا، ئۆتكەندە ئاتقان راكاتكىنىڭ ئىزى ئۇنىڭ پېشانىسىدە ئوچۇق كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. توختاسىن بىلەن شياۋۋاڭ: «ئىككى ئوغرىنىڭ بىرى مۇشۇ!» دەپ ئوغرىنى تۇتىدۇ. باشقىلارغا: «ھېلىقى بوتۇلكىنى بەرگەن ئادەمنى تۇتۇپ كېلىڭلار!» دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇلار ئاتنىڭ ئالدىغا سېلىپ كېلىدۇ.
بۇلارنى تۇتقاندىن كېيىن، بۇلارنىڭ ئوغرىلىغان ئالتۇن، كۈمۈش ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئىبارەت خەلقنىڭ نۇرغۇنلىغان بايلىقلىرى بىرگە ئېلىپ چىقىلىدۇ. بۇلارنىڭ شاڭخەي، گۇاڭجۇلاردىكى شېرىكلىرىمۇ تۇتۇپ كېلىنىدۇ. ئوچۇق سوت باشلىنىدۇ. ئامىنە سۆزگە چىقىدۇ (15 ياشلىق قىز). ئەخمەت بىلەن ئامىنە ئىككىسى پاش قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ئادەملەرگە زىيانكەشلىك قىلىپ ئۆلتۈرگەنلىكىمۇ پاش بولىدۇ.
يازغۇچى: قەمبەرنىسا ئەخەت
1989-يىلى، قۇمۇل، باركۆل