بىرىنچى ئوسمان

بىرىنچى ئوسمان (ئوسمانلى تۈركچىسىدە: عثمان اول)
تۇغۇلۇش	ھ 656 / م. 1258
يۇرتى	سۆگۈت، ئاناتولىيە، رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
ۋاپاتى	ھ 726 / م. 1326 سۆگۈت، ئاناتولىيە، خانىيە قايى
ئەسىرى	پادىشاھ
بالىلىرى	ئورخان، ئالادىن ۋە باشقىلار
ئاتا-ئانىسى	ئەرتۇغرۇل غازى ھەلىمە خاتۇن

پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى (ئوسمانلى تۈركچىسىدە: أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل)، قىسقارتىپ «بىرىنچى ئوسمان» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «ئوسمان بەگ» (تۈركچە: Osman Bey) ۋە «قارا ئوسمان» (تۈركچە: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ ئاناتولىيەدىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، ئاناتولىيە، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى.

بىرىنچى ئوسمان ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، ئەرتۇغرۇل غازى شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ ئانادولۇدىكى مارمارا دېڭىزىغا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، ئابباسىيلار دۆلىتىنىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «ئوسمانلى» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.^[1] ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان غازى بۇرسا شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.^[1] ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى 17 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.^{[la 1]}

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ سوفىزم ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، ئىسلامدىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى شەرىئەت بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.^[2]

تارىخىي خەلىپە

كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ ئوغۇزلارغا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.^[3] باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن خۇراسانغا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.^[4] بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھنىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا ئەنقەرە ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.^[5]^[6]

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.^[5] ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.^[7] كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.^{[la 2]} ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.^[8]

ئۇنىڭ باشلىنىشى

ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى

تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.^[9] ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.^{[la 3]}^{[la 4]} بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى بىرىنچى بايەزىد دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.^{[la 5]} ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.^[10]

ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.

ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ،^[4] بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى تۈركلەر «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.^[4] يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا نۇھ پەيغەمبەرگە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە ئوغۇزلار تۈركمانلىرى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.^[10] بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى ئەرەب بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، مەدىنە مۇنەۋۋەرەگە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى قۇنىيەغا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.^[11]

ئۇنىڭ ئىسمى

بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ راشد خەلىپىلەرنىڭ ئۈچىنچىسى ئوسمان ئىبن ئەففانغا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ مۇھەممەد پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشىنىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى لاتىنچە «Ottomanus» ۋە يونانچە «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟^{[la 6]} بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.^[4]

ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى

ئوسمان ئاتىسى ئەرتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.^[12] بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ.

بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.^[13] ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.^[13] سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.^{[la 7]} بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.^[14]

ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى

بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە غەربىي ئاسىيادىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار ھەنىفى سۈننىي مەزھىپىنى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.^[10] ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن قۇستانتىنىييەدىن قۇنىيەغا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.^[8]

بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.^[15]

سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.^[15] ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان يىپەك يولىغا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.^[16]

ئوسماننىڭ چۈشى

ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.^{[la 8]} بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.^{[la 9]}

بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.^[5] بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ:

«ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا…

ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!»

بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.^[17] بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.^[18]

ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر

ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.^{[la 10]}^{[la 11]} ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.^[19] ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.^[20] ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.^[20]

موڭغۇللار بىلەن تۈركلەر ئوتتۇرىسىدىكى دۈشمەنلىك كۈچىيىۋاتقان بولسىمۇ، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، موڭغۇل ئىلخان مەھمۇد غازان (ئات ئۈستىدە)، ئۇنىڭدىن كېيىن سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئوسمانلى شاھزادىسى كەلدى.

ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.^[21]^[22] ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.^[23] بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.^[24]

رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.^[25] تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.^[25]

ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى

دەسلەپكى ھۇجۇملار ۋە قراچە حصار قەلئەسىنىڭ ئىشغال قىلىنىشى

ئوسماننىڭ جەڭچىلەرنى رىملىقلارغا تاجاۋۇز قىلىپ جىھاد قىلىشقا ئۈندىگەن خىيالىي رەسىمى.

ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكىدە پۇتىنى مۇستەھكەملىگەندىن كېيىن، ئىككى جەھەتتە كۈرىشىشكە توغرا كەلدى: بىرى روم جەھىتى، يەنە بىرى ئۇنىڭغا قارشى چىققان تۈركمان ئەمىرلىكلىرى—خۇسۇسەن كرميان ئەمىرلىكى. ئۇ ئالدى بىلەن روملار ھېسابىغا ئۆز ئەمىرلىكىنى كېڭەيتىشنى نىشان قىلغان بولۇپ، شۇ دەۋردىن باشلاپ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي سىياسىتى روم دىيارلىرىغا قارشى غەزا ۋە جىھادقا تايىنىدىغان فەتھ سىياسىتى بولدى.^[26] بەزى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، ئوسماننىڭ روملارغا قارشى تۇنجى غەزاسى ئىلگىرى ئۇچرىغان بىر مەغلۇبىيەتنىڭ ئۆچنى ئېلىش مەقسىتىدە بولغان. بۇ مەغلۇبىيەت 683 ياكى 684-ھىجرىيە (1284 ياكى 1285-مىلادى) يىلى باھاردا «ئەرمەنى بەلە» (يەنى «ئەرمەنلەر تېپىلى») ناملىق جايدا يۈز بەرگەن بولۇپ، بۇ يەردە بورۇسا شەھىرىنىڭ تەكفۇرى رەھبەرلىكىدىكى روم قوشۇنلىرى ئۇنىڭغا تۇزاق قۇرغان. ئوسمان بۇ تۇزاقنى جاسۇسلار ئارقىلىق ئالدىن بىلگەن بولسىمۇ، روملار بىلەن توغرا توقۇنۇشنى تاللىغان، بىراق مەغلۇپ بولۇپ، چېكىنىشكە مەجبۇر بولغان ۋە ئادەملىرىدىن بىر قىسمىنى يوقاتقان، بۇلارنىڭ ئىچىدە ئۇنىڭ ئىنىسىنىڭ ئوغلى «ساروخان بەگ خوجا»مۇ بار ئىدى.^{[la 12]} شۇنىڭغا ئاساسەن، ئوسمان 685-ھىجرىيە (1286-مىلادى) يىلى تەخمىنەن ئۈچ يۈز جەڭچىدىن تەركىب تاپقان قوشۇن بىلەن «قولاجە حصار» قەلئەسىگە يۈرۈش قىلدى. بۇ قەلئە «ئىنه‌گول» شەھىرىدىن ئىككى فرسەخ يىراقلىقتا، «ئەمىرتاغ» تېغى رايونىدا جايلاشقان بولۇپ، ئۇ كەچتە ھۇجۇم قىلىپ ئۇنى فەتھ قىلدى. بۇ بىلەن ئۇنىڭ ئەمىرلىكى ئىزنىك كۆلى تەرەپكە قاراپ كېڭەيدى. قولاجە حصاردىكى بۇ غەلىبە روملارنىڭ غەزىپىگە سەۋەب بولدى. شەھەرنىڭ روم ۋالىسى بىر مۇسۇلمان چېگرا ئەمىرىگە بويسۇنۇشنى رەت قىلىپ، «قراچە حصار» قەلئەسىنىڭ ۋالىسى بىلەن ئىتتىپاق تۈزدى ۋە مۇسۇلمانلار بىلەن ئۇرۇشۇپ، يوقىتىلغان زېمىنلارنى قايتۇرۇشقا قارار قىلدى. ئىككى تەرەپ «ئەكزەجە» ناملىق جايدا—«بىلەجىك» بىلەن «ئىنه‌گول» ئارىلىقىدا—ئۇچرىشىپ، قاتتىق جەڭ بولدى. بۇ جەڭدە ئوسماننىڭ ئىنىسى «ساۋوجى بەگ» ئۆلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، مۇسۇلمانلار غەلىبە قىلدى ۋە «قراچە حصار» قەلئەسىنى قولغا كەلتۈردى، روم قوشۇنلىرىنىڭ رەھبىرى «پىلاتوس» ئۆلتۈرۈلدى. رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئوسمانلىلار بۇ شەھەردىكى چىرچاۋنى تۇنجى قېتىم مەسچىتكە ئايلاندۇرۇپ، ئۇ يەردە تۇنجى جۈمە خۇتبىسى ئوقۇلغان، ھەمدە تۇنجى قاضى ۋە سۇباشى (شەھەر ھاكىمى) تەيىنلەنگەن. مۇئەرىخىلەر بۇ شەھەرنىڭ فەتھ قىلىنغان ۋاقتى توغرىسىدا پەرقلىق قاراشتا بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ھېچبىرى 685-ھىجرىيە (1286-مىلادى) دىن بۇرۇن ياكى 691-ھىجرىيە (1291-مىلادى) دىن كېيىن دەپ قارىمايدۇ. ئوسمان بۇ يېڭى شەھەرنى روم دىيارلىرىغا قارشى كېڭىيىش ئۈچۈن بىر ئاساسىي بازا قىلدى ۋە خۇتبىنى ئۆز نامىدا ئوقۇتۇشنى بۇيرۇدى. بۇ ئىش ئۇنىڭ ھاكىمىيەت ۋە سىياسىي مۇستەقىللىقىنىڭ تۇنجى روشەن بەلگىسى ئىدى.^{[la 13]}^[27]

بۇ غەلىبە ئوسماننىڭ شۇ ۋاقىتقىچە قولغا كەلتۈرگەن ئەڭ چوڭ غەلىبىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا سەلجۇق سۇلتانى ئۈچىنچى كەيقۇباد ئوسماننىڭ سەلجۇقلار ۋە ئىسلام نامىدىن كۆرسەتكەن بۇ ئۇتۇقلىرىغا چوڭقۇر ھۆرمەت بىلدۈرۈپ، ئۇنىڭغا (ئوسمانلى تۈركچىسىدە: عُثمان غازى حضرتلرى مرزبان عاليجاه عُثمان شاه).^[28] ئۇ يەنە ئۇنىڭغا «بەگ» ئۇنۋانىنى قوشۇپ، ئۇ فەتھ قىلغان بارلىق زېمىنلارنى، شۇنداقلا إسكي شهر ۋە ئىنونو شەھەرلىرىنى ئۇنىڭغا تەقسىم قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇنى ھەر خىل باج تۈرلىرىدىن ئازاد قىلىدىغان بۇيرۇق چىقاردى ۋە ئۇنىڭغا دۆلەت رەھبەرلىكىنى ۋە ئۇنىڭ ئورنىنىڭ چوڭلۇقىنى ئىپادىلەيدىغان بىر قاتار سوۋغاتلارنى ئەۋەتتى: ئالتۇن ھەربىي بايراق، مېھتەر (چوڭ دۇمباق)، توق (باش بەلگىسى)، شەررابە، ئالتۇن قىلىچ، كۈمۈش بېزەكلىك ئورۇندۇق، ۋە يۈز مىڭ دىرھەم. بۇ سوۋغاتلار سەلجۇق ۋەزىرى ئابدۇلئەزىز، قاراچە بەلپان چاۋۇش ۋە ئاق تىمۇر تەرىپىدىن ئۇنىڭغا يەتكۈزۈلدى.^[25]^[29] سۇلتاننىڭ بۇ پەرمانىدا يەنە ئوسماننىڭ ئۇنىڭ نامىنىڭ جۈمە خۇتبىسىدە تىلغا ئېلىنىشىغا رۇخسەت قىلىنغانلىقى ۋە ئۇنىڭغا ئۆز نامىدا پۇل سوقۇش ھوقۇقى بېرىلگەنلىكى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن.^[30] شۇنىڭ بىلەن ئوسمان ئەمەلىيەتتە پادىشاھقا ئايلانغان بولۇپ، پەقەت رەسمىي «سۇلتان» نامىلا كەم ئىدى.^[31] رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئوسماننىڭ ئالدىدا دۇمباق چېلىنغاندا ئۇ ھۆرمەت بىلدۈرۈپ ئورنىدىن تۇرۇپ كەتكەن ۋە جەڭچىلەر دۇمباق چېلىشنى تۈگەتكۈچە شۇ ھالەتتە تۇرغان. شۇ كۈندىن باشلاپ ئوسمانلى قوشۇنلىرىنىڭ سەپەر ۋە ھېيىت ۋاقىتلىرىدا دۇمباق چېلىنغاندا سۇلتانغا ھۆرمەت بىلدۈرۈپ ئورنىدىن تۇرۇش ئادىتى يولغا قويۇلغان.^[32]^[33]

بىلەجىك، يار ھىسار ۋە ئىنېگۆل قەلئەلىرىنى پەتھ قىلىش

بعد فەتھ قىلىنغان «قراچە حصار» قەلئەسىدىن كېيىن، ئوسمان ئۆز قوشۇنى بىلەن سەكاريا دەرياسىنىڭ شىمالى تەرەپكە قاراپ يۈرۈش قىلدى ۋە «گۆينۈك» ۋە «يېنىچە تاراقلى» قەلئەلىرىگە ھۇجۇم قىلىپ، غەنىمەتلەر بىلەن قايتتى. شۇ دەۋردىكى ئوسمانلى رىۋايەتلىرىگە كۆرە، ئوسمان ئۆز دوستى بولغان روملىق «كوسە مىخائىل»—ھەرمنكايە كەنتىنىڭ ھاكىمى—دىن بىر ئاگاھلاندۇرۇش تاپشۇرۇۋالىدۇ. بۇ ئاگاھلاندۇرۇشتا «بىلەجىك» ۋە «يارىحصار» قەلئەلىرىنىڭ ھاكىملىرى تەرىپىدىن ئۇنىڭغا قارشى مەخپىي بىر سۇيىقەست پىلانلانغانلىقى بىلدۈرۈلىدۇ. ئۇلار ئۇنى قەلئەلارنىڭ بىرىدە ئۆتكۈزىلىدىغان تويغا تەكلىپ قىلىپ، شۇ يەردە تۇتۇپ ئۆلتۈرۈشنى مەقسەت قىلغان ئىدى. بۇنى بىلگەن ئوسمان بىر ھەربىي ھىيلە ئىشلىتىپ، قوشۇنىدىن قىرىق نەپەر ئەسكەرنى ئايال كىيىمىگە كىرىشتۈرۈپ، تويغا ئەۋەتتى. بۇلار بىلەجىك قەلئەسىگە كىرگەندىن كېيىن ھەقىقىي كىملىكىنى ئاشكارىلاپ، بارلىق مېھمانلارنى—جۈملىدىن كېلىن-كۈيۆلەرنىمۇ—ئەسىرگە ئالدى ۋە قەلئەنى ئوچۇق ھالدا فەتھ قىلدى. بۇ ۋەقەدە «ھولوفىرا» ناملىق بىر ئايال ئەسىرگە ئېلىنغان بولۇپ، ئۇ كېيىن «نىلۇفەر خاتۇن» دەپ ئاتالدى.^{[la 14]}^[34] ئوسمان ئۇنى ئۆز ئوغلى ئورخان غازى غا نىكاھ قىلىپ بەردى، ۋە ئۇ ئورخانغا بىرىنچى مۇراد نى تۇغۇپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئوسمانلى ئائىلىسى قورۇلىرىغا كىرگەن تۇنجى غەيرىي مۇسۇلمان ئايال بولۇپ قالدى. بىلەجىك ۋە يارىحصار فەتھ قىلىنغاندىن كېيىن، ئوسمان ئىلگىرى ئۆزىگە قارشى كوتالاشقان ئىنېگول ھاكىمىنى يوقىتىشقا قارار قىلدى. چۈنكى ئۇ قاراچە حصار ھاكىمى بىلەن بىرلىشىپ ئوسمانلىلارغا قارشى چىققان ئىدى. شۇڭا ئۇ ئۆز قوشۇن قۇماندانلىرىدىن بىرى بولغان «تۇرغۇت ئالب» نى ئىنېگول قەلئەسىنى قورشاۋغا ئېلىشقا ئەۋەتتى، كېيىن ئۆزىمۇ ئۇنىڭغا قوشۇلدى ۋە قەلئەنى فەتھ قىلدى. بەزى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، ئوسمان بۇ قەلئەنى درغوت ئالبقا بېرىپ، شۇ سەۋەبتىن بۇ شەھەر كېيىن «تۇرغۇت» دەپ ئاتالغان.^[34]

رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقىنىڭ يىقىلىشى ۋە ئوسمانلى ئىمىراتلىقىنىڭ مۇستەقىللىقى

ئوسمان ئۆزىنىڭ كۆپ قېتىملىق غەلىبىلىرىدىن كېيىن، ئىككى يۆنىلىش بويىچە كېڭىيىشكە قارار قىلدى. بۇنىڭ مەقسىتى فەتھ قىلماقچى بولغان روم شەھەرلىرىنى يالغۇزلاشتۇرۇش ئىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىزنىق شەھىرىگە بارىدىغان يولنى شەرق تەرەپتىن ئۈزدى، غەرب تەرەپتىن لوبادىيون (ئۇلۇبات) ۋە ئورانوس تەرەپكە ئىلگىرىلىدى، ئاندىن جبل أولوداغ تاغ تىزىقىنى شىمال ۋە جەنۇب تەرەپتىن ئايلىنىپ ئۆتۈپ، كۈچلۈك مۇستەھكەم بورصة شەھىرىگە بىۋاسىتە كىرىشتىن ساقلاندى، شۇ ئارقىلىق جەنۇب-شەرق تەرەپتىكى مۇسۇلمان قوشنىلىرى بىلەن باغلىنىش قۇرالىدى.^{[la 15]} شۇ ۋاقىتتا ۋىزانتىيە ئىمپېرىيىسى قەيسەر پاتقاققا چۆمگەن ئىدى؛ پايتەختتىكى ئىچكى قالايمىقانچىلىق ۋە بالقان دىكى قوزغىلاڭلار، شۇنداقلا ئانادولۇدىكى قۇدرەتلىك دۈشمەنلەر — مەسىلەن قرامانىلار ۋە دېڭىز بويى ئەمىرلىكلەر — بىلەن داۋاملىق توقۇنۇشلار سەۋەبىدىن، ئۇزۇن مۇددەت ئوسمانغا قارشى ھەرىكەت قىلالمىدى. شۇنىڭ بىلەن ئوسمان ئۆزىنى بۇ يۆنىلىشتە كەڭەيتىشتە ئەركىن ھېس قىلدى.^[35] شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رۇم سۇلتانلىقى ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىدا ئىدى. ئۇنىڭ كۈچى ئاستا-ئاستا تۈركمان ئەمىرلىكلەر ئۈستىدىكى كونترولنى يوقاتتى. شۇ دەۋردە موڭغۇل ھۆكۈمدارى مەھمۇد غازان، سۇلتان ئۈچىنچى كەيقۇباد نىڭ ئۈستىدىن نارازى بولۇپ، ئۇنىڭ يېقىنلىرى ۋە ئەمەلدارلىرىغا بولغان قاتتىق سىياسىتى سەۋەبىدىن ئۇنى تبرىزدە سۆھبەتكە چاقىرتىپ، بەزى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا ئۇ يەردە ئۆلتۈرۈلدى، ئاندىن غياث الدين مسعود قايتا تەختكە ئولتۇرۇتۇلدى.^{[la 16]} يەنە بىر رىۋايەتتە، موڭغۇل ۋە تاتار قوشۇنلىرى ھىجرىي 699 يىلى (تەخمىنەن 1300 مىلادى) ئانادولۇغا ھۇجۇم قىلىپ، قونىيەدە سۇلتان ئۈچىنچى كەيقۇباد نى ئۆلتۈرگەن دېيىلىدۇ، بەزىلىرى بولسا غىياتھ الدين مەسئۇد ئۇنى ئۆزى ئۆلتۈرۈپ ھوقۇققا قايتىشقا ئۇرۇندى دەيدۇ. يەنە بىر قاراشقا كۆرە، كەيقۇباد قېچىپ ۋىزانتىيە ئىمپېرىيەسىگە پاناھلىنىپ، ئۇ يەردە ئۆلدى. قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، غىياتھ الدين مەسئۇدنىڭ ھۆكۈمرانلىقى قىسقا بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆلۈمى بىلەن سەلجۇقلارنىڭ ئانادولۇدىكى ھۆكۈمرانلىقى ئاخىرلاشتى ۋە تۈركمان ئەمىرلىكلەر مۇستەقىللىققا ئېرىشتى.^[31]

سەلجۇق روم سۇلتانلىقىنىڭ يوقىلىشى ئوسمانغا ئۆزىگە بېرىلگەن بارلىق زېمىنلار ئۈستىدە مۇستەقىللىق ئېلان قىلىش ئىمكانىنى ياراتتى. ئۇ ئۆزىنى «پادشاه آل ئوسمان» (يەنى ئوسمانلارنىڭ ھۆكۈمدارى) دەپ ئاتىدى^[31]، ۋە ئۆزىنىڭ نىشانى قىلىپ روملارنىڭ قولىدىكى ئەڭ ئاخىرقى چېگرا رايونلىرى، قەلئەلەر ۋە مۇستەھكەم نۇقتىلارنى ئىسلام دىيارىغا قوشۇشنى بەلگىلىدى. بەزى رىۋايەتلەرگە كۆرە، سۇلتان ئۈچىنچى كەيقۇباد قۇنىيەدە ۋاپات بولغاندا، ئۇنىڭ ئەۋلادى بولمىغاچقا، ۋەزىرلەر ۋە ئەمىرلەر يىغىلىپ، پادىشاھلىققا ئوسمان غازىدىن باشقا مۇناسىپ كىشى يوق دەپ قاراپ، ئۇنى تەختكە تەكلىپ قىلغان، ئوسمان بۇ تەكلىپنى قوبۇل قىلىپ سۇلتان بولغان دېيىلىدۇ. ئوسمانلى رىۋايەتلىرىنىڭ كۆپىنچىسىدە ئۇنىڭ مۇستەقىللىقى ھىجرىي 687 يىلى (تەخمىنەن 1299 مىلادى) دەپ كۆرسىتىلىدۇ. ئەمما بەزى ھازىرقى تارىخچىلار بۇنى توغرا ئەمەس دەپ قاراپ، سەلجۇقلارنىڭ رەسمىي سۇلتانلىقى غىياس ئەلدىن مەسئۇد نىڭ 1306 يىلى ۋاپاتى بىلەن ئاخىرلاشقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ئوسماننىڭ «مۇستەقىللىقى» دەسلەپتە پەقەت سەلجۇقلارنىڭ چېگرا ئەمىرلىكلەر ئۈستىدىكى كونترولىنى يوقىتىشىنى بىلدۈرىدۇ. ھەقىقىي مۇستەقىللىق بولسا، كېيىنچە ئەبۇ سەئىد باھادۇر خان نىڭ 736 ھىجرىي (1335 مىلادى) يىلى ۋاپاتىدىن كېيىن، ئىلخانىلار دۆلىتى ئىچىدە ۋارىسلىق توقۇنۇشلىرى باشلانغاندا، ئانادولۇ ئەمىرلىكلەرنىڭ ئەمەلىي مۇستەقىللىقى بىلەن يۈز بەرگەن. شۇنىڭ بىلەن ئوسمانلى ئەمىرلىكى ئەمەلىي كۈچكە ئىگە دۆلەتكە ئايلىنىشقا باشلىدى. قانداقلا بولمىسۇن، ئۈچىنچى كەيقۇباد نىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن دۆلەتتە زور قالايمىقانچىلىق يۈز بەردى، قوشۇنلار تارقىلىپ كەتتى ۋە كۆپىنچىسى ئوسمان بىرىنچىغا قوشۇلدى^[36]، بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ كۈچىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇپ، قوشۇنىغا مۇھىم ھەربىي تەجرىبىلەرنى قوشتى.

پافوس ئۇرۇشى

ئوسمان ئىشلارنى مۇستەھكەملىگەن ۋە ئۆزى فەتھ قىلغان ياكى ئۆزىگە تاپشۇرۇلغان زېمىنلار ئۈستىدىكى ھاكىمىيىتىنى كاپالەتلەندۈرگەندىن كېيىن، بۇ رايونلارنى تەرتىپكە سېلىش ۋە باشقۇرۇش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللاندى. ئىشلار تىنچلانغاندىن كېيىن، ئۇ كىچىك ئاسىيادىكى بارلىق روم ئەمىرلىرىگە ئەلچى ئەۋەتىپ، ئۇلارغا ئۈچ تاللاشنى سۇندى: ئىسلامنى قوبۇل قىلىش، جىزىيە تۆلەش ياكى ئۇرۇش قىلىش. بۇنىڭ نەتىجىسىدە بەزى روم ئەمىرلىرى ئىسلامنى قوبۇل قىلدى، ئۇلارنىڭ ئالدىدا ئوسماننىڭ كونا دوستى «كوسە مىخائىل» بار ئىدى؛ ئۇ كېيىن ئوسماننىڭ ئەڭ يېقىن ئادەملىرىدىن بىرىگە ئايلاندى، ۋە ئۇنىڭ نەسلى ئوسمانلى تارىخىدا «مىخائىل ئوغلى» ئائىلىسى نامى بىلەن تونۇلدى.^[37] يەنە بەزىلىرى جىزىيە تۆلەشنى قوبۇل قىلدى، قالغانلىرى بولسا ئۇرۇشنى تاللىدى. ھىجرىي 700 يىلى (1301 مىلادى) بورۇسا، مادانوس، ئادرەھنوس، كەتە ۋە كەستلەدىكى روم ئەمىرلىرى بىرلىشىپ، ئوسمانغا قارشى بىر خىرىستىيان ئىتتىپاقى قۇرۇشقا چاقىرىش قىلدى. چۈنكى ئوسماننىڭ ئانادولۇدىكى ئەڭ مۇستەھكەم شەھەرلەردىن بىرى بولغان بورۇسانى قورشاپ، كېيىن ئۇنى ئىگىلەش نىيىتى بارلىقى ئاشكارا بولۇپ قالغان ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئوسمانلىلار نىقومېدىيە شەھىرىنى قىيىن ئەھۋالغا سالىپ، ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى بۇغداي تېرىلغۇ يەرلىرىنى قولغا كەلتۈرۈپ، شەھەرنىڭ مۇھىم ئىقتىسادىي مەنبەسىنى ئۈزۈپ قويغان ئىدى.^{[la 17]} روملار بۇ چاقىرىشقا جاۋاب بېرىپ، قالغان ئانادولۇ روم ئەمىرلىكلەر بىرلىشىپ، يېڭىدىن پەيدا بولۇۋاتقان بۇ دۆلەتنى يوقاتماقچى بولدى.^[38] 1302-يىلى باھاردا، ۋىزانتىيە ئىمپېراتورى ميخائيل التاسع باليولوج ئۆز قوشۇنى بىلەن ماگنېسيا جەنۇبىغا قەدەر كېلىپ، ئوسمانلىلار بىلەن ئۇرۇشۇپ، ئۇلارنى چېگرا رايونلىرىدىن قوغلاپ چىقىرىشنى قارار قىلدى. بىراق ئۇنىڭ قوشۇن باشلىقلىرى ئوسمانلىلارنىڭ تەييارلىقى ۋە يۈز-يۈز جەڭدىكى يۇقىرى قابىلىيىتىدىن ئەنسىرەپ، ئۇنى بۇ قاراردىن قايتۇردى. ئەمەلىيەتتە، ئوسمانلىلارمۇ روملارنىڭ چوڭ قوشۇنىنى كۆرۈپ، بىۋاسىتە جەڭدىن ساقلانغان، بىراق ئۇلار كىچىك شەھەر ۋە نۇقتىلارغا داۋاملىق ھۇجۇم قىلىپ، بىر-بىرلەپ قولغا كەلتۈرۈپ، ئاخىرىدا ئىمپېراتورنى ماگنېسيا ئىچىدە قورشاپ يالغۇزلاشتۇرۇپ قويدى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئۇنىڭ قوشۇنى جەڭ قىلمايلا تارقىلىپ كەتتى، روملار قۇسطنطىنىيەگە قايتتى، بىراق بەزىلىرى قالىپ، قالغان قەلئەلەرنى مۇسۇلمانلارغا قارشى قوغداشنى داۋاملاشتۇردى.^{[la 18]}^{[la 19]}^{[la 20]}

ۋىزانتىيە ئىمپېراتورىنىڭ بۇ ھەرىكىتى چەگرا بويىدىكى ئىسلامىي قېرىيە ۋە شەھەرچىلەر ئۈچۈن بىر ئاگاھلاندۇرۇش بولۇپ، سەلجۇق روم سۇلتانلىقى يوقالغاندىن كېيىن، ئەگەر ئۇلار كۈچلۈك بىر رەھبەر ئاستىدا بىرلەشمەسە، ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلىقى داۋاملىق خەۋپ ئاستىدا قالىدىغانلىقىنى ئەسلەتتى. خەلق عثمان الأول نىڭ يۇقىرى رەھبەرلىك ۋە ھەربىي قابىلىيىتىنى، شۇنداقلا ئىسلام دىنىغا بولغان سادىقلىقىنى ھېس قىلغاندىن كېيىن، ئۇنى قوللاش ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە پارچە-پارچە بولغان كۈچلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ، رۇملارغا قارشى مۇستەھكەم بىر ئىسلام دۆلىتى قۇرۇش ئۈچۈن ھەرىكەتكە كەلدى.^[39] ئوسمانغا يەنە بەزى روم قۇماندانلىرىمۇ قوشۇلدى؛ ئۇلار ئۆز دىيالىرىغا قايتىشنىڭ ئورنىغا ئۇنىڭ خىزمىتىدە بولۇشنى تاللىدى، ئۇلارنىڭ بىر قىسمى ئۇرۇش ئەسىرلەردىن بولۇپ، كېيىن ئازاد قىلىنغانلار ئىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىر قانچە ئىسلامىي گۇرۇپپىلارمۇ ئوسمانلىلارنىڭ بايرىقى ئاستىغا قوشۇلدى؛ ئۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىمى «غُزاة الروم» (تۈركچە «غازی يارۇم») بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا ئابباسىي خاندانلىقى دەۋرىدىن تارتىپلا ۋىزانتىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ چەگرىسىدە مۇرابىت بولۇپ، مۇسۇلمانلارنى قوغداپ كەلگەن، شۇ سەۋەبتىن رۇملار بىلەن جەڭ قىلىشتا زور تەجرىبە توپلىغان ئىدى.^[40] ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسماننىڭ يولداشلىرى بولغان آخىيەلەرنىڭ قەھرىمان قۇماندانلىرىمۇ ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ، خىزمەتلىرىنى تەقدىم قىلدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە: غازى عبد الرحمن، آقچه خوجة، قونور ئالپ، درغوث ئالپ، حسن ئالپ، صالتوق ئالپ، آيكود ئالپ، آق تيمور، قره‌مرسل، قره‌تكين، صمصمه جاويش ۋە الشيخ محمود قاتارلىقلار بار بولۇپ، ئۇلار ئوسمان ۋە ئۇنىڭ ئاتىسى ئەرتۇغرۇلنىڭ رەھبەرلىكىدە ئۇرۇشلارغا قاتناشقان تەجرىبىلىك جەڭچىلەر ئىدى. شۇنداقلا «حاجيّات روم» (يەنى «رۇم يۇرتىنىڭ ھەجچىلىرى») ناملىق بىر گۇرۇپپىمۇ قوشۇلدى؛ بۇلار شەرىئەت ئىلمى بىلەن شۇغۇللىنىپ، مۇسۇلمانلارغا دىنىي تەلىم بېرىش بىلەن بىللە، جىھادتا مۇجەھىدلەرگە ياردەم بېرىشنىمۇ مەقسەت قىلغان ئىدى.^[41]

بۇ ئارىلىقتا، ۋىزانتىيە ئىمپېراتورى ئىككىنچى ئاندرونىكۇس پالېئولوگ قوشۇنلىرىنى قايتا توپلاپ، ئوغلى مىخائىلنىڭ نىقومېدىيەنى قوغداشتىكى مەغلۇبىيىتىدىن كېيىن، مۇسۇلمانلارغا قارشى يېڭى ھەرىكەت باشلىدى. ئۇ «جرجس موزالون» باشچىلىقىدا تەخمىنەن 2000 كىشىلىك بىر قوشۇن (ئۇلارنىڭ يېرىمىغا يېقىنى ئالانلىق ياللانما ئەسكەرلەر) ئەۋەتىپ، ئۇلارنى مضيق البوسفور ئارقىلىق ئۆتكۈزۈپ، بافيوس تۈزلۈكىگە يېتەكلەپ باردى.^{[la 21]}^{[la 22]}^{[la 23]} ئىككى قوشۇن 701-ھىجرىي 1-ذۇلھىجە (1302-يىلى 27-ئىيۇل) كۈنى بافيوس تۈزلۈكىدە ئۇچرىشىپ، ئوسماننىڭ باشچىلىقىدىكى تەخمىنەن 5000 كىشىلىك ئوسمانلى قوشۇنى بىلەن ۋىزانتىيە قوشۇنى ئارىسىدا جەڭ باشلاندى. جەڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە قىزىپ، روم قوشۇنىنىڭ ئالدىنقى سەپلىرى بۇزۇلدى ۋە مەغلۇب بولدى، شۇنىڭ بىلەن موزالون قوشۇنى بىلەن نىقومېدىيەگە چېكىنىشكە مەجبۇر بولدى.^{[la 24]} بۇ جەڭ—پافوس ئۇرۇشى—ئىسلام ۋە ئوسمانلى تارىخىدا ناھايىتى مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. كۆپلىگەن تارىخچىلار بۇ غەلبىنى ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي تۇغۇلۇشى دەپ قارىدى. تارىخچى ھالىل ئىنالچىك نىڭ قارىشىچە، بۇ غەلبە ئوسمانلى ئەمىرلىكىگە مۇستەقىل دۆلەت سۈپىتىنى بېغىشلاپ، ئۇنىڭ قوشۇنلىرىنىڭ كۈچلۈك دۈشمەنلەرگە قارشى تۇرۇش ۋە ئۇلارنى مەغلۇپ قىلىش قابىلىيىتىنى ئىسپاتلىدى.^{[la 25]} بۇ غەلبە ئوسمانغا كېيىنچە مۇھىم شەھەرلەرنى قولغا كەلتۈرۈش ئىمكانىنىمۇ يارىتىپ بەردى، جۈملىدىن ئىزنىق، نىقىيە ۋە بورصة قاتارلىقلار، بۇلار كېيىن ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ مۇھىم مەركەزلەرگە ئايلاندى.^[42]^[43]

رىم-ئىلخانىيلار يېقىنلىشىشى

ئوسمان ئۆزىنىڭ غەلبىسىدىن كېيىن، ئېلىنغان يېڭى يەرلەرنى قېرىنداشلىرى ۋە قوشۇن قۇماندانلىرىغا ئىقطاع قىلىپ بەرگەن، بۇ ئارقىلىق يېڭى زېمىنلاردا ئىسلامىي ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملىگەن ۋە ۋىزانتىيە دەۋرىنى بۇ رايونلاردا ئاخىرلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇ إسكي شهر نى قېرىندىشى «گېندىز بەگ»كە، قاراچاھىسارنى ئوغلى «ئورخان غازى»غا، يارھىسارنى ھەسەن ئالپقا، ئىنېگۆلنى درغۇت ئالپقا بۆلۈپ بەرگەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، روملارنىڭ زور بىر قىسمى ئاناتولىيە چەگرىلىرىدىن قسطنطىنىيە ۋە ئىمپېرىيەنىڭ ياۋروپادىكى قالغان زېمىنلىرىغا كۆچۈپ كەتكەن. بۇ كۆچمەنلەرگە ئوسمانلىلار ئەمىنلىك بېرىپ، ئۇلارنى يا يېڭى قۇرۇلۇۋاتقان ئىسلام دۆلىتىدە قېلىش ياكى قېرىنداشلىرىغا قوشۇلۇش ئارىسىدا تاللاشقا قويغان. كۆپ قىسمى كۆچۈشنى تاللىغان بولسىمۇ، بىر قىسمى قېلىپ، بۇ ئارقىلىق ئوسمانلى ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى رۇم رەعىيەتلىرىنىڭ سانى كۆپەيگەن. ۋىزانتىيە ئىمپېراتورى ئىككىنچى ئاندرونىكۇس پالېئولوگ ئوسمانلىلارنىڭ كېڭىيىشىدىن زور بېسىم ھېس قىلىپ، ئاناتولىيەدىكى دىمۇگرافىك ئۆزگىرىشلەرنى توختىتىشقا ئامالسىز قالغاندا، ئۇلارغا قارشى كۈچ سۈپىتىدە موڭغوللار بىلەن ئىتتىپاقلىشىشنى تاللىغان. ئۇ شۇ سەۋەبتىن ئىلخان محمود غازان غا يېقىنلىشىپ، نىكاھ ئارقىلىق ئىككى دۆلەت ئارىسىدا ئىتتىپاق قۇرۇشنى تەكلىپ قىلغان.^[26] بۇ مەزگىلدە موڭغوللار بىلەن مەملىكەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيلىك يۇقىرى بولغان، چۈنكى موڭغوللار دمشق ۋە شامغا قايتا ھۇجۇم قىلىشقا تەييارلىق قىلىۋاتقان، ۋادى ئەل خەزاندەر ئۇرۇشى دىن كېيىن شامدا چوڭ قىرغىنچىلىق يۈز بەرگەن. ئەمما 1303-يىلى شەقھاب ئۇرۇشى دا مەملىكەتلەر موڭغوللارنى مەغلۇپ قىلغان.^[44] بۇ مەغلۇبىيەت موڭغول سىياسىي مۇھىتىغا قاتتىق تەسىر قىلغان، مەھمۇد غازان قايغۇغا چۆمۈپ، سىياسىي ۋە ھەربىي بېسىم ئاستىدا قالغان. ئۇزۇن ئۆتمەي، 1304-يىلى ئۇ ۋاپات بولۇپ، موڭغول-ۋىزانتىيە ئىتتىپاقى قۇرۇش ئۈمىدىنى پۈتۈنلەي ئاخىرلاشتۇرغان.^[45]

رىم-كاتالان ئىتتىپاقى

مەحمۇد غازان خان بىلەن بولغان ئىتتىپاقنىڭ مەغلۇپ بولۇشىدىن كېيىن، بىزانتىيە ئىمپېراتورى ئۇنىڭ ۋارىسى مۇھەممەد ئۆلجەيتو خۇدابەندە بىلەن ئوسمانلىلارغا قارشى ئىتتىپاق قۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ باققان، بىراق بۇ ئۇرۇنۇشمۇ مۇۋەپپەقىيەتسىزلىككە ئۇچرىغان. شۇ مەزگىلدە، روجېر ۋوتلور ئىسىملىك بىر قوماندان—ئاراغون بىلەن فرانسىيە پادىشاھلىقلىرى ئارىسىدا «كالتابېلوتا سۇلىھى» تۈزۈلگەندىن كېيىن ئىشسىز قالغان كاتالانلىق ياللانما جەڭچىلەر گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى—ئۆزى ۋە ئادەملىرىنىڭ خىزمىتىنى مۇسۇلمانلارغا قارشى تەكلىپ قىلغان. ئىمپېراتور بۇ تەكلىپنى ناھايىتى خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلغان. كاتالانلار 1303-يىلى قۇسطنطىنىيەگە يېتىپ كەلگەن بولۇپ، ئىمپېراتور ئۇلارنىڭ قوماندانىنى قىزغىن قارشى ئالغان. ئۇنىڭ بىلەن بىللە 6,500 ئەسكەر بار ئىدى. ئىمپېراتور ئۇلارغا تۆت ئايلىق مۇرتەبە بېرىشنى ۋەدە قىلغان، شۇنداقلا روجېر ۋوتلورغا «قەيسەر» ئۇنۋانىنى بەرگەن.^[46]^{[la 26]} 1304-يىلىنىڭ بېشىدا، كاتالانلار ئاناتولىيەگە ئۆتۈپ، ئوسمانلىلار قورشاۋغا ئالغان فىلادېلفىيە شەھىرىگە قاراپ يۈرۈش قىلغان ۋە ئۇلارنى مەغلۇپ قىلىپ، شەھەر ئۈستىدىكى قورشاۋنى بىكار قىلغان. بۇ غەلبە بىزانتىيەنىڭ يېتەرلىك ھەربىي كۈچ ۋە زۆرۈر ماددىي ئىمكانىيەتلەرگە ئىگە بولغان تەقدىردە، يېڭىدىن قەد كۆتۈرۈۋاتقان ئوسمانلى كۈچىنى يوقىتىش ئىمكانىيىتى بارلىقىنى نامايان قىلغان. بىراق، بىزانتىيەدە نە پۇل، نە يېتەرلىك قوشۇن مەۋجۇت ئىدى. شۇندىن كېيىن، كاتالانلار مۇسۇلمانلارغا قارشى ئۇرۇشنى تاشلاپ، رومايلىق مەغنىسىيە شەھىرىگە ھۇجۇم قىلغان، چۈنكى شەھەر ئەھلى كاتالانلارنىڭ غەنىمەتلىرى ۋە قوماندانى روجېرنىڭ خەزىنەسىنى ئىگىلىۋالغان ئىدى. بۇ ھۇجۇم رۇملىرىنى قاتتىق چۆچۈتۈپ، ئۇلارنى بۇ خەۋپكە قارشى تۇرۇش بىلەن مەشغۇل قىلىپ قويدى. نەتىجىدە، ئىتتىپاقداش تەرەپلەر ئۆزئارا توقۇنۇشقا كىرىپ قالدى، بۇ ئەھۋال سۇلتان ئوسماننىڭ رۇم زېمىنلىرى ھېسابىغا كېڭىيىشىنى داۋاملاشتۇرۇشىغا پۇرسەت يارىتىپ بەردى.^[46]

يېڭى شەھەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىنىڭ فەتھى

ئوسمان، شىمالدا ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەپ، قارا دېڭىز ۋە مەرەمەرە دېڭىزىغىچە يېتىپ، بىزانتىيە ئىمپېرىيەسى قوشۇنلىرىنى مەغلۇپ قىلغاندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە ئۆزىگە قارشى تۇرالمايدىغانلىقىغا ئىشەنچ ھاسىل قىلىپ، نەزىرىنى ئەمىرلىكىنىڭ جەنۇبىي چېگرالىرىغا قаратتى. ئۇ «يېڭى شەھەر»نى فەتھ قىلىشقا تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رۇم شەھەرچەلىرى، كەنتلىرى ۋە قەلئىلىرىگە ھۇجۇم قىلدى. بۇ جەرياندا، «يوند ھىسار» قەلئەسىگە زور بىر قوشۇن ئەۋەتىپ، ئۇنى ئېلىپ، ئۆز ھۆكۈمرانلىقىغا قوشتى؛ ئارقىدىنلا يېڭى شەھەرگە ھۇجۇم قىلىپ، ئۇنى غەلبە بىلەن ئىگىلىدى ۋە ۋاقىتلىق پايتەخت قىلىپ بېكىتتى.^[47]^[48] شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ شەھەرنى مۇستەھكەملەپ، دېۋار-سېپىللىرىنى كۈچەيتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن، ئوسمان رۇم شەھەرلىرىگە قارشى ھەربىي ھەرىكەتلەرنى داۋاملاشتۇرۇپ، بىر قانچە قەلئىلەرنى فەتھ قىلدى؛ بۇلارنىڭ ئىچىدە لەۋكە، ئاق ھىسار، قوجا ھىسار، كەتە قەلئەسى، كەپۇھ قەلئەسى، يەكەجە تارا قەلئەسى، تكرر بىكارى قەلئەسى، مەرەمەرەجىك قەلئەسى ۋە كۆپرۈ ھىسار قەلئەسى بار ئىدى.^[47] ئەمەلىيەتتە، بۇ قەلئىلەرنىڭ فەتھ قىلىنىشى يېڭى شەھەرنىڭ ئەتراپىدا بىر بىخەتەرلىك قاپقىقى قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، ئوسمان بۇ ئارقىلىق شەھەرنى ئالدىنقى سەپ قەلئىلەر زەنجىرى بىلەن قورشاپ، ھەر قانداق خەۋپتىن ساقلاشقا تىرىشتى. ئۇ يەنە مەرەمەرە دېڭىزىدىكى، مۇدانىيە قولتۇقىغا يېقىن جايلاشقان كالولىمنى ئارىلىنى فەتھ قىلىپ، بۇنىڭ بىلەن بۇرسا بىلەن قۇسطنطىنىيە ئارىسىنى باغلايدىغان سۇ يولىغا ئوسمانلىلارنىڭ كونتروللۇقىنى ئورنىتىشقا مۇۋەپپەق بولدى. شۇنداقلا، بۇرسا بىلەن ئىزنىك ئارىسىدا جايلاشقان ۋە بۇ ئىككى شەھەر بىلەن ئىزمىت ئارىسىدىكى يوللارنى كۆزىتىپ تۇرىدىغان تىرىكوكە قەلئەسىنىمۇ ئىگىلىدى، بۇنىڭ بىلەن ئوسمانلىلار بوسفور بوغۇزىغا يېقىنلاشتى.^[35] بۇ ئوسمانلى فەتھلىرى بۇرسا رۇمىنىڭ ھاكىمىنى ئەندىشىگە سالدى؛ شۇڭا ئۇ ئۆز كۈچلىرىنى توپلاپ، «ئەترانوس»، «مادەنوس»، «تەكە» ۋە «كەستل» ئەمىرلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرۇپ، ئوسمان بىلەن قارشىلىشىشقا چىقتى. ئىككى تەرەپ «دىنباز» (ياكى «دىمباز») دەپ ئاتالغان بىر جەڭدە ئۇچرىشىپ، ئوسمانلىلارنىڭ غەلبىسى بىلەن ئاياغلاشتى؛ نەتىجىدە «كەستل» ۋە «مادەنوس» فەتھ قىلىندى ۋە ئۇلارنىڭ ئەمىرلىرى جەڭدە ئۆلتۈرۈلدى. كەتەنىڭ ئەمىرى ئەسىر ئېلىندى، ئەمما ئۇنىڭ كېيىنكى تەقدىرى ھەققىدە رىۋايەتلەر پەرقلىق. بىر رىۋايەتكە ئاساسلانغاندا، ئۇ قەلئەسى ئالدىدا ئىعدام قىلىنغان بولۇپ، شۇنىڭدىن كېيىن قەلئە قوغدىغۇچىلىرى تەسلىم بولغان؛ باشقا بىر رىۋايەتتە بولسا، ئۇ جەڭ مەيدانىدىن قېچىپ «ئۇلۇبات»قا پاناھلانغان، ئارقىدىن ئوسمانلىلار ئۇنى قوغلاپ، شەھەرنى قورشاپ، ئەمىرنىڭ قارشى تۇرالمايدىغانلىقىنى چۈشىنىشى بىلەن تەسلىم بولغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن، ئوسمان بىلەن ئوسمانلى دۆلىتى تارىخىدىكى تۇنجى ھەربىي كېلىشىم تۈزۈلگەن بولۇپ، ئۇنىڭغا ئاساسەن قەلئە ئوسمانغا تاپشۇرۇلغان، بەدلىگە شەھەر ئالدىدىكى كۆۋرۈكتىن ھېچقانداق ئوسمانلى مۇسۇلمان ئەسكەرلىرىنىڭ شەھەرگە كىرمەسلىكى شەرت قىلىنغان، ئوسمان بۇ شەرتنى قوبۇل قىلغان.^[49] تېخىمۇ بىر رىۋايەتتە، ئوسماننىڭ بۇ دەۋردە رودوس ئارىلىغا يۈرۈش قىلىپ، سەلىپ يۈرۈشلىرىدىن كېيىن ئۇ يەردە مۇقىملاشقان ۋە ئىسلامىي ساھىللارغا ھۇجۇم قىلىپ، مۇسۇلمانلارنىڭ سودا كېمىلىرىگە تاجاۋۇز قىلىپ كېلىۋاتقان ئىسپىتارىيە رىتسارلىرىغا قارشى جەڭ قىلغانلىقى، ئەمما ئارالنى فەتھ قىلىشتا مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. بۇنىڭغا قارىماي، ئوسمانلى مەنبەلىرى بۇنداق بىر ھەربىي يۈرۈش ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بەرمەيدۇ.

بورسا فەتھى

ئوسمان كېيىنچە كۈچىنى ئايرىم قالغان چوڭ شەھەرلەرگە مەركەزلەشتۈرۈپ، ئەڭ ئاۋۋال بورصة شەھىرىنى فەتھ قىلىشنى قارار قىلدى. شۇڭا، ئۇ شەھەرگە يېقىن جايدا ئۇنىڭ ئۈستىدىن نازارەت قىلىدىغان ۋە ئۇنى قورشىۋالىدىغان ئىككى قەلئە قۇرۇپ چىقتى^[50] (بەزى رىۋايەتلەردە ئۈچ قەلئە دەپمۇ ئېيتىلىدۇ). بۇ قەلئىلەرنىڭ بىرى «قابلجە»دە، يەنە بىرى ئۇلۇداغ تېغى ئېتىكىدە قۇرۇلدى. ئوسمان بىرىنچى قەلئەنى ئاق تىمۇرغا، ئىككىنچىسىنى بولسا «بەلبان» ياكى «بەلبانجق بەك» ناملىق ئەمىرىگە تاپشۇردى. بورسا ئۈستىدىكى ئوسمانلى قورشاشى 10 يىلدىن 11 يىلغىچە داۋاملاشقان بولۇپ، بۇنىڭ ئۇزۇن سوزۇلۇشىنىڭ سەۋەبى، ئوسمانلىلارنىڭ ئۇ دەۋردە ھەقىقىي مەنىدىكى حصار قوراللىرىغا ئىگە ئەمەسلىكى، شۇنداقلا شەھەرنىڭ ئۆزىنىڭ ناھايىتى مۇستەھكەم ۋە مۇداپىئەگە ماس قۇرۇلغانلىقى ئىدى؛ چۈنكى ئۇ 3400 مېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى قەلئە بىلەن قورشالغان بولۇپ، 14 كۆزىتىش مۇنارى ۋە 6 چوڭ دەرۋازىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇلۇداغ تېغى ئاستىدىكى رايوندا ئىككى قەۋەت قېلىن دېۋار بار ئىدى.^[51]

قورشاش داۋاملاشقان جەرياندا، ئوسمان ۋە ئۇنىڭ قوماندانلىرى ئەمىرلىكنىڭ ئەتراپىدىكى رۇم قەلئىلىرىنىڭ قالدۇقلىرىنى بىر-بىرلەپ يوقىتىپ، ئۇلارنى فەتھ قىلدى. بۇ قەلئىلەرنىڭ بەزى قوماندانلىرى ۋە قوغدىغۇچىلىرى ئوسماننىڭ خىزمىتىگە كىردى، بەزىلىرى ئىسلامنى قوبۇل قىلدى، يەنە بەزىلىرى خىرىستىيان دىنىدا قالدى. بۇ مەزگىلدە، ئوسمان الصرع كېسىلىگە دۇچار بولۇپ، شەھەر قورشاشىنى بىۋاسىتە باشقۇرۇشقا قادىر بولمايدىغان ھالەتكە كەلدى. شۇڭا، ئۇ بۇ ۋەزىپىنى ئوغلى أورخان غازي غا تاپشۇرۇپ، ئۆزى ھەربىي سەپەرلەردىن چېكىنىپ، ئۆيىدە قالدى. ئورخان شەھەرنى بىۋاسىتە جەڭ قىلماستىن، ئۇنى مۇھىتىدىن ئايرىپ قورشاشنى داۋاملاشتۇردى؛ بۇنىڭ دائىرىسىدە ئۇ مودانىيە نى فەتھ قىلىپ، بورسانىڭ دېڭىز بىلەن بولغان ئالاقىسىنى ئۈزدى. ئاندىن، ئىزمىتنىڭ جەنۇبىدىكى دېڭىز بويىدا جايلاشقان «پرونتكوس»نى فەتھ قىلىپ، ئۇنىڭ نامىنى «قەرەمۇرسەل» دەپ ئۆزگەرتتى، بۇ نام ئۇنى فەتھ قىلغان «قەرەمۇرسەل بەك» نامىغا بېغىشلانغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بورسانىڭ جەنۇبىدىكى، ئۇلۇداغ تېغى چوققىسىغا جايلاشقان «ئادرانوس» (ياكى «ئادرنوس») نىمۇ فەتھ قىلدى، بۇ جاي «شەھەرنىڭ ئاچقۇچى» دەپ قارىلىپ، كېيىن «ئورخان ئەلى» دەپ ئاتالدى.^[52]

ئوسمانلىلار قورشاشنى تېخىمۇ كۈچەيتكەندىن كېيىن، شەھەر ھاكىمى ۋە قوغدىغۇچىلىرى ئۈمىدسىزلەندى. بىزانتىيە ئىمپېراتورى شەھەرنىڭ مۇسۇلمانلار قولىغا چۈشۈشى ۋاقىت مەسىلىسى بولۇپ قالغانلىقىنى چۈشىنىپ، قىيىن بىر قارارغا كېلىپ، شەھەرنى بوشىتىشنى بۇيرۇدى. شۇنىڭ بىلەن، رۇم قوشۇنلىرى چېكىندى، ئورخان شەھەرگە 2 جۇمادىلا ئاۋۋال 726ھ (6 ئاپرېل 1326م) كۈنى كىرىپ، شەھەر ئەھلىگە زىيان يەتكۈزمىدى، ئۇلار ئوسمانلى ھاكىمىيىتىنى قوبۇل قىلىپ جىزىيە تۆلەشكە ۋەدە بەرگەندىن كېيىن.^[53]^[54]^[55]

شەھەر ھاكىمى «ئىۋرىنوس» ئورخان غازى غا تەسلىم بولۇپ، ئۇنىڭ ئالدىدا ئىسلامنى قوبۇل قىلدى ۋە ئوسمانغا بىيئەت قىلدى. ئۇنىڭغا شۇنىڭدىن كېيىن «بەك» ئۇنۋانى بېرىلدى، بۇ ئۇنىڭ قەھرىمانلىقى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك قورشاش جەريانىدىكى سەۋرچانلىقىغا بولغان ئېتىراپ ئىدى. كېيىن ئۇ ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ مۇھىم قوماندانلىرىدىن بىرىگە ئايلاندى. ئۇنىڭ تەسىرىدە، شەھەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى قەلئىلەردە قالغان بەزى رۇم قوماندانلىرىمۇ ئىسلامنى قوبۇل قىلىپ، ئوسمانلىلار سېپىگە قوشۇلدى.^[52]^[56] شۇنىڭ بىلەن، بورسا ئۇزۇن مۇددەتلىك كۈتۈشتىن كېيىن فەتھ قىلىندى، ئورخان دەرھال سُكود قا قايتىپ، بۇ خۇش خەۋەرنى دادىسىغا يەتكۈزدى.

ۋاپاتى

ئوسمان وغۇملار ئاغرىقى (نەقرس) كېسىلىدىن زىيان تارتىپ كەلگەن بولۇپ، ئاخىرقى يىللىرىدا ئۇنىڭغا سارە (صرع) كېسىلىمۇ قوشۇلغان. ئۇنىڭ ۋاپاتىنىڭ نەقرس كېسىلى سەۋەبىدىن بولغانلىقى كۈچلۈك ئېھتىمال دەپ قارىلىدۇ.^[57] بۇنى ئاشىق پاشا زادەنىڭ ئۆزىنىڭ ئەسىرىدە ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىنى بايان قىلغاندا دېگەن سۆزى دەلىللەيدۇ: «ئوسماننىڭ پۇتىدا بىر كەمتۈكلۈك بار ئىدى ۋە ئۇ ئاغرىقتىن ئازابلىناتتى».^[57] شۇنداقلا، ئاپتور ئۆزى سۇلتان مۇھەممەد فاتىھنىڭ ۋاپاتى ھەققىدە سۆزلەشكەندەمۇ ئوخشاش ئىبارىنى ئىشلىتىپ: «ئۇنىڭ ئۆلۈمىنىڭ سەۋەبى پۇت كېسىلى ئىدى» دېگەن.^[57] مەلۇمكى، نەقرس ئوسمانلى ئائىلىسىدە ۋارىسىيلىق كېسەل بولۇپ، نۇرغۇن سۇلتانلار بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولغان.^[57] ئورخان سۆگۈتقا يېتىپ كەلگەندە، دەرھال دادىسىنىڭ يېنىغا چاقىرىلدى؛ ئۇنى ئاخىرقى نەپەس ھالىتىدە تاپتى. ئۇزۇنغا بارماي، ئوسمان جان تەسلىم قىلدى، ۋە ئۆلۈش ئالدىدا ھاكىمىيەتنى ئۆزىدىن كېيىن ئىككىنچى ئوغلى ئورخانغا تاپشۇرۇشنى ۋەسىيەت قىلدى، چۈنكى ئۇنى ئەمىرلىكنى باشقۇرۇش ۋە دۆلەتنى يېتەكلەشكە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان ئىدى، ئەمما چوڭ ئوغلى ئالائىدىن دىنىي زۇھد ۋە يالغۇزلۇققا مايىللىقى بىلەن پەرقلىنەتتى.^[58] مۇئەررىخلەر ئوسماننىڭ ۋاپات ۋاقتىنى بېكىتىشتە ئىختىلاپ قىلغان. بەزى مەنبەلەرگە كۆرە، ئۇ 21 رمضان 726ھ (مۇۋاپىق 21 ئاۋغۇست 1326م) كۈنى، يەتمىش ياش ئەتراپىدا ۋاپات بولغان. ئەمما، 15-ئەسىردە ياشىغان ئوسمانلى مۇئەررىخى روھى چەلەبى ئۆزىنىڭ «تورايخ آل عُثمان» ناملىق ئەسىرىدە ئۇنىڭ ۋاپاتىنى 1320م يىلىغا تەۋە قىلغان. شۇنداقلا، مۇھەممەد فاتىھ ۋە ئىككىنچى بايەزىد دەۋرىدە ياشاپ، 1502م يىلىغىچە ئۆمۈر كۆرگەن مۇئەررىخ عرّوج بن ئادىل بولسا، ئوسماننىڭ ۋاپاتىنى 1327م يىلى دەپ كۆرسىتىدۇ. زامانىۋى تۈرك مۇئەررىخى نەجدەت سەققا ئوغلىنىڭ قارىشىچە، 1320م يىلىدىن كېيىن ئوسمان نامى تىلغا ئېلىنغان ھېچقانداق ھۆججەت بولمىسىمۇ، 1324م يىلى ئورخاننىڭ ئەمىرلىكنى قولغا ئالغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ھۆججەتلەر مەۋجۇت؛ شۇنىڭغا ئاساسەن، ئوسماننىڭ ۋاپاتى شۇ يىلى يۈز بەرگەن بولۇشى مۇمكىن. ئېنىقكى، ئوسماننىڭ ۋاپاتى قېيىنئاتىسى شەيخ «ئېدە بالى»نىڭ ۋاپاتىدىن ئۈچ ياكى تۆت ئاي كېيىن، ھەمدە ئايالى مال خاتۇننىڭ ۋاپاتىدىن ئىككى ئاي كېيىن يۈز بەرگەن. مەلۇم بولۇشىچە، ئۇ ئىككىسىنى ئۆزىنىڭ قولى بىلەن بىلىجەككە دەپنە قىلغان. ئوسمان ۋاپات بولغاندا دەسلەپتە سۆگۈتتا دەپنە قىلىندى، كېيىن سۇلتان ئورخان ئۇنىڭ جەسىتىنى بورساغا كۆچۈرۈپ، ئۆزىنىڭ پايتەختى قىلغان بۇ شەھەردە قايتا دەپنە قىلدۇرغان.^[59] بۈگۈنكى كۈندە ئۇنىڭ قەبرى «طوبخانه» رايونىدا جايلاشقان. جەسىتنىڭ كۆچۈرۈلۈشى ئوسماننىڭ ئۆلۈم ئالدىدا يېزىپ قالدۇرغان ۋەسىيىتىگە باغلىق بولۇپ، ئۇندا مۇنداق دېيىلگەن: «ئوغلۇم، مەن ئۆلگەندىن كېيىن، مېنى بۇرسادىكى ئاشۇ كۈمۈش گۈمبەزنىڭ ئاستىغا قويۇڭ». ئەمما، ھازىرقى قەبرى سۇلتان ئابدۇلئەزىز دەۋرىگە تەۋە؛ چۈنكى ئالدىنقى قەبرە 1855م يىلىدا رايوننى زەربىگە ئۇچراتقان كۈچلۈك يەر تەۋرىشتە پۈتۈنلەي ۋەيران بولغان،^[60] شۇنىڭدىن كېيىن مەزكۇر سۇلتان ئۇنى قايتا قۇرۇپ چىققان. يەنە سۇلتان ئابدۇلھەمىد ئىككىنچى ئوسمان دەسلەپ دەپنە قىلىنغان سۆگۈتتا بىر مازار قۇرۇشقا بۇيرۇق بەرگەن.^[57]

ۋەسىيىتى

ئوسمانلى مەنبەلەرگە كۆرە، ئوسمان ئوغلى ئورخانغا يېزىپ قالدۇرغان بىر ۋەسىيەتتە، ئۇنى رۇملىرىغا قارشى غازا ۋە جىھاد يولىنى داۋاملاشتۇرۇشقا، ئىسلام شەرىئىتىنىڭ تەلىماتلىرىغا ئەمەل قىلىشقا، ئالىملار بىلەن بىللە بولۇشقا، رەئىيەتكە ئادىل بولۇشقا ۋە ئىسلامغا ھەم ئۇنىڭ رىسالەتلىرىگە سادىق قېلىشقا تەۋسىيە قىلغان. بۇ ۋەسىيەتتە يەنە باشقا ئوغۇللىرىغا ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە كۆپ ياكى كۆپىنچە غازالارغا قاتناشقان ھەمراھلىرىغا قارىتىلغان بەزى نەسىھەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ۋەسىيەتنىڭ مەزمۇنى تۆۋەندىكىچە:

﷽
ئوغلۇم: ئاللاھ رەببۇل ئالەمىن بۇيرۇمىغان ئىشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشتىن ساقلان، ئەگەر ھۆكۈم چىقىرىشتا بىر قىيىن مەسىلەگە دۇچ كەلسەڭ، دىنىي ئالىملارنىڭ مەسلىھىتىنى پاناھ قىل. ئوغلۇم: ساڭا ئىتائەت قىلغانلارنى ھۆرمەت ۋە ئىززەت بىلەن قوغدا، ئەسكەرلەرگە نېمەت-ئىھسان قىل، مال-دۇنياڭ ۋە قوشۇنىڭ بىلەن شەيتاننىڭ سىنىقىغا ئالدانما، شەرىئەت ئەھلىدىن يىراقلاشما. ئوغلۇم: بىلىسەنكى، بىزنىڭ مەقسىتىمىز ئاللاھ رەببۇل ئالەمىننىڭ رازىلىقىغا ئېرىشىش، جىھاد ئارقىلىق دىنىمىزنىڭ نۇرىنى پۈتۈن ئالەمگە يايىش ۋە شۇ ئارقىلىق ئاللاھ ﷻ رازىلىقىغا ئېرىشىشتۇر. ئوغلۇم: بىز ھۆكۈمرانلىق ھەۋىسى ياكى شەخسىي ھۆكۈمەت قۇرۇش ئۈچۈن ئۇرۇش قىلىدىغانلاردىن ئەمەسمىز؛ بىز ئىسلام بىلەن ياشايمىز، ئىسلام ئۈچۈن ۋاپات بولىمىز، ۋە بۇ، ئەي ئوغۇلۇم، سەن لايىق بولغان يولدۇر.^[61]
بىلىپ قوي، ئەي ئوغۇلۇم، ئىسلامنى يايىش، كىشىلەرنى ئۇنىڭغا يېتەكلەش، مۇسۇلمانلارنىڭ نامۇسى ۋە مال-مۈلكىنى قوغداش، سەنىڭ بويۇنۇڭدىكى بىر ئامانەت بولۇپ، ئاللاھ عز وجل بۇ ھەقتە سەندىن سوئال سورايدۇ.^[62] ئوغلۇم: مەن رەببىمنىڭ ھۇزۇرىغا كۆچۈپ بارماقتىمەن، سەننىڭ رەئىيەتكە ئادىل، ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلغۇچى ۋە ئىسلام دىنىنى تارقاتقۇچى بولىدىغانلىقىڭدىن پەخىرلىنىمەن. ئوغلۇم: ئۈممەتنىڭ ئالىملىرىغا تاۋسىيە قىلىمەنكى، ئۇلارغا داۋاملىق غەمخورلۇق قىل، ئۇلارنى ھۆرمەتلە، مەسلىھىتىگە ئەمەل قىل؛ چۈنكى ئۇلار پەقەت ياخشى ئىشلارنىلا بۇيرۇيدۇ. ئوغلۇم: ئاللاھ عز وجل رازىلىق بەرمەيدىغان ئىشلارنى قىلما، ئەگەر بىر ئىش سەنگە قىيىن بولسا، شەرىئەت ئالىملىرىدىن سورا، ئۇلار سېنى ياخشىلىققا يېتەكلەيدۇ. بىلىپ قويكى، بۇ دۇنيادىكى يالغۇز يولىمىز ئاللاھنىڭ يولى، يالغۇز مەقسىتىمىز ئاللاھنىڭ دىنىنى تارقىتىشتۇر، بىز دۇنيا ياكى مەنسەپ ئىزدىگۈچىلەر ئەمەسمىز. مېنىڭ ئوغۇللىرىم ۋە دوستلىرىمغا بولغان ۋەسىيىتىم شۇكى، ئاللاھ يولىدىكى جىھادنى داۋاملاشتۇرۇش ئارقىلىق ئىسلام دىنىنىڭ ئۇلۇغلۇقىنى ساقلاپ قالىڭلار. ئىسلام بايرىقىنى ئەڭ يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ئەڭ كامىل جىھاد بىلەن ئۇنى قوغداڭلار. ئىسلامغا دائىم خىزمەت قىلىڭلار؛ چۈنكى ئاللاھ عز وجل ماڭا ئوخشاش ئاجىز بىر بەننىنى يۇرتلارنى فەتھ قىلىشقا ۋەزىپە قىلدى. تەۋھىد سۆزىنى جىھادىڭلار ئارقىلىق ئەڭ يىراق دىيارلارغىچە يەتكۈزۈڭلار. مېنىڭ نەسىلىمدىن ھەق ۋە ئادالەتتىن يىراقلاشقانلار پەيغەمبەر ئەئزەم ﷺ قىيامەت كۈنىدىكى شەپائىتىدىن مەھرۇم بولىدۇ. ئوغلۇم: بۇ دۇنيادا ھېچكىم ئۆلۈمدىن قۇتۇلالمايدۇ، ئاللاھ ﷻ بۇيرۇقى بىلەن ئەجىلىم يېقىنلاشتى، بۇ دۆلەتنى ساڭا تاپشۇرىمەن ۋە سېنى ئاللاھ عز وجلغا تاپشۇرىمەن. بارلىق ئىشلىرىڭدا ئادىل بول…^[63]

ئوسمان بىرىنچىنىڭ مىراسى

ئال ئوسمان

ئوسمان بىرىنچى ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسى دەپ قارىلىدۇ؛ چۈنكى ئۇنىڭ نەسلىدىن بىۋاسىتە ئوتتۇز بەش سۇلتان چىقىپ، ئۇ قۇرغان دۆلەتتە ھۆكۈمرانلىق قىلغان بولۇپ، بۇ ھۆكۈمرانلىق دۆلەت مۇستەقىل بولغان ۋاقىتتىن تارتىپ، 1918م يىلى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولۇش نەتىجىسىدە سۇقۇت قىلىشقىچە داۋاملاشقان. ئوسمان بىرىنچى ئۆمرىدە «بەك» (يەنى ئەمىر) لەۋزىدىن باشقا رەسمىي ئۇنۋان ئالماي تۇرۇپمۇ، بۇ سۇلالىنىڭ تۇنجى سۇلتانى دەپ قارىلىدۇ.^[25] شۇنداقتىمۇ، ئۇنىڭ باشقا ئۇنۋانلار بىلەنمۇ ئاتالغانلىقى مەلۇم بولۇپ، پارس تىلىدا يېزىلغان ۋە 1324م يىلىغا تەۋە بىر ۋەقفىيەدە ئۇنىڭ «مۇھييىدىن» ۋە «فەخرىدىن» دەپ لەقبىلەنگەنلىكى قەيت قىلىنغان.^[64] بۈگۈنكى كۈندە ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسلى بىر قانچە ياۋروپا ۋە ئەرەب دۆلەتلىرىگە تارقالغان بولۇپ، بۇنىڭ سەۋەبى ئوسمانلى ئائىلىسىنىڭ 1924م يىلى تۈركىيەدىن قوغلاپ چىقىرىلىشىدۇر؛ بۇ ۋەقە مۇستافا كامال ئاتاتۈرك تەرىپىدىن جۇمھۇرىيەت ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن يۈز بەرگەن.^{[la 27]} كېيىن، ھۆكۈمەت 1951م يىلى ئوسمانلى ئاياللىرى ۋە قىزلىرىغا، 1973م يىلى بولسا شاھزادىلەرگە قايتىپ كېلىشكە ئىجازەت بەرگەندىن كېيىن، ئائىلىنىڭ زور بىر قىسمى تۈركىيەگە قايتىپ كەلگەن.^{[la 28]} شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بىر قىسمى بولسا ئەجدادلىرى پاناھلانغان دۆلەتلەردە قالغان بولۇپ، مەسىلەن ئەنگلىيە، فرانسىيە، ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى، مىسىر ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان قاتارلىقلار. بۇلار ئادەتتە «ئوسمان ئوغلى» (تۈركچە: Osmanoğlu) لەقبىنى قوللىنىدۇ. ھازىرقى زاماندىكى ئۇلارنىڭ تونۇلغان شەخسلەرىدىن ئۆمەر ئابدۇلمەجىد ئەفەندى ئوسمان ئوغلى بولۇپ، ئۇ ئىسكەندەرىيە شەھىرىدە 10 جۇمادىلا ئاۋۋال 1360ھ (مۇۋاپىق 4 ئىيۇن 1941م) كۈنى تۇغۇلغان، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئوغلى مەحمۇد نامىق ئوسمان ئوغلى بولۇپ، ئۇ لوندون شەھىرىدە 16 رەبىئۇلئاخىر 1395ھ (مۇۋاپىق 27 ئاپرېل 1975م) كۈنى تۇغۇلغان.^{[la 29]} ئۇلارنىڭ ئارىسىدا يەنە شاھزادە ئائىشە گۈلناۋ سۇلتان ئوسمان ئوغلى بولۇپ، ئۇ ھەنلى شەھىرىدە، ئوكسفوردشىر، ئەنگلىيەدە 21 ذىلقەدە 1390ھ (مۇۋاپىق 17 يانۋار 1971م) كۈنى تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ بەش پەرزەنتى بار.^{[la 30]}

ئاياللىرى ۋە بالىلىرى

ئوسمان «مال خاتون» بىلەن نىكاھلانغان بولۇپ، ئۇ «شەيخ ئىدە بالى»نىڭ قىزى ئىدى؛ بۇ نىكاھ تەخمىنەن 1280م يىلى ئەتراپىدا يۈز بەرگەن. ئۇنىڭدىن ئۇ ئورخان غازىنى دۇنياغا كەلتۈردى. بەزى مەنبەلەرگە كۆرە، ئۇ يەنە «رابىيە بالا خاتۇن» ناملىق باشقا بىر ئايال بىلەنمۇ نىكاھلانغان بولۇپ، ئۇ ئوسماننىڭ چوڭ ئوغلى ئالائىدىن باشاىڭ ئانىسى دەپ قارىلىدۇ.^[65] دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، بەزى تارىخچىلار ئوسماننىڭ پەقەت بىرلا ئايالى بار دەپ قاراپ، ئۇنىڭغا ئوخشىمىغان ئىسىملارنى نىسبەت قىلغان. مەسىلەن، ئۇرۇج بن ئادىل ئۇنىڭ ئايالىنى «رابىئە» دەپ ئاتاپ، ئۇنى شەيخ «ئىدە بالى»نىڭ قىزى دەپ كۆرسەتكەن؛ ئاشىق پاشازادە بولسا ئۇنى «مال خاتون» دەپ ئاتىغان، بۇ قاراش كۆپىنچە قوبۇل قىلىنغان قاراش ھېسابلىنىدۇ. يەنە بەزى تارىخچىلار ئۇنى «ئۆمەر ئابدۇلئەزىز بەك» ناملىق بىر ئەمىرنىڭ قىزى دەپمۇ بايان قىلغان. شۇنداقلا، بەزى مۇئەررىخلەر بۇ ئىككى ئىسىمنىڭ ئىككى ئوخشىمىغان ئايالغا تەۋە بولۇشى مۇمكىن دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ كەم دېگەندە ئىككى ئايالى بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن.^{[la 31]} ئوسماننىڭ بالىلىرىغا كەلسەك، ئۇنىڭ سەككىز پەرزەنتى بولغان: يەتتە ئوغۇل ۋە بىر قىز. ئۇلار تۆۋەندىكىلەر: ئورخان بەك، بازارلى بەك، جوبان بەك، ھامىد بەك، ئالائىدىن باشا، مالەك بەك، ساۋۇجى بەك ۋە فاتىمە خاتون.^[66]

ئوسماننىڭ قىلىچى

ئوسمان ئۆزىدىن كېيىن «سەيف ئوسمان» دەپ ئاتالغان شەخسىي قىلىچىنى قالدۇرغان بولۇپ (ئوسمانلى تۈركچىسىدە: تقليدى سيف؛ تۈركچە: Osman Kılıcı)^{[la 32]}، بۇ قىلىچنى ئۇنىڭدىن كېيىن ئوغلى ئورخان مىراس ئالغان، ئارقىدىن نەۋرىسى مۇرادغا ئۆتكۈزۈلگەن. شۇنىڭدىن كېيىن ئوسمانلى سۇلتانلىرى بۇ قىلىچنى بىر-بىرىدىن مىراس قىلىپ داۋاملىق قوللىنىپ كەلگەن. ۋاقىت ئۆتۈش بىلەن، بۇ قىلىچنى تاقاش ئادىتى سۇلتانلارنىڭ تەختكە چىقىش مۇراسىمى ۋە ئۇلارنىڭ ئىسلام خىلافىتىگە بىيئەت قىلىش مۇراسىمىنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسمىغا ئايلانغان، ھەمدە ئۇ ئوسمانلى سۇلالىسى ئىچىدە ھۆكۈمەتنىڭ بىر سۇلتاندىن يەنە بىرىگە ئۆتۈشىنىڭ سىمۋولى بولۇپ قالغان.^{[la 33]} مەنبەلەرگە كۆرە، ئوسمانغا بۇ قىلىچ ئۇنىڭ مۇئەللىمى ۋە قېيىنئاتىسى بولغان شەيخ «ئىدە بالى» تەرىپىدىن «كاپىرلارغا قارشى ئىسلامنىڭ قىلىچى» سۈپىتىدە بېرىلگەن. شۇنداقلا قونيادىكى مەۋلەۋى دەرويشلىرىنىڭ شەيخى، شۇ دەۋردە يۇقىرى دىنىي ئورۇنغا ئىگە بولغان شەخس، ئوسمانغا قىلىچ ۋە بەل باغىنى باغلاپ بېرىش مۇراسىمىنى ئۆتكۈزگەن. ئوسمانلى سۇلتانلىرى ئادەتتە تەختكە چىققاندىن كېيىن تەخمىنەن ئىككى ھەپتە ئىچىدە بۇ قىلىچ بىلەن بېغىپلانغان. بۇ مۇراسىم ياۋروپانىڭ غەربىي قىسمىدىكى پادىشاھلىق تاج كىيىش مۇراسىملىرىغا ئوخشىغان بولۇپ، ئايۇب سۇلتان جامەسىدە (ئىستانبۇل) ئۆتكۈزۈلگەن. سۇلتانغا قىلىچنى تاقاپ بېرىدىغان كىشى ئادەتتە شەيخۇلئىسلام ياكى قونيانىڭ شەرىفى بولغان؛ كېيىنكىسى بولسا مەۋلەۋى تەرىقىتىنىڭ شەيخى بولۇپ، بۇ مەقسەت ئۈچۈن مەخسۇس ئىستانبۇلغا چاقىرىلاتتى.^{[la 34]}

خۇسۇسىيەتلىرى ۋە سۈپەتلىرى

جىسمانى قۇرۇلۇشى

ئوسماننىڭ ۋاپاتىدىن نەچچە ئەسىر كېيىن ئوسمانلى ساراي تارىخچىسى يەھيا بۈستانزادە تەسۋىرلىگەنچە، ئۇ بويى ئۇزۇن، ئاق تېرىلىك ۋە قاشلىرى كستەناي رەڭلىك بىر كىشى ئىدى. ئەمما «مۇنججىم باشى تارىخى»غا كۆرە، ئۇ قارامتۇل تېرىلىك، قاشلىرى تۇتاش، يۈزى يۇمۇلاق، مۈرىسى كەڭ بولۇپ، تۇرغان ۋاقىتتا قوللىرى تىزلىرىغىچە يېتىدىغان بولۇپ تەسۋىرلىنىدۇ.^[64] بۇ تەسۋىرلەردىن، ئوسمان بىرىنچىنىڭ پۇتلىرى قىسقا بولغان ياكى قوللىرى ئادەتتىكىدىن ئۇزۇن بولغانلىقىنى يەكۈنلەشكە بولىدۇ. بۇ خىل جىسمانى قۇرۇلۇش ئۈلگىسى ئوسمانلى سۇلالىسىدە ئۇزۇن مەزگىل داۋاملىشىپ، ئالتە ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىت ئۆتۈپ، ئىككىنچى ئابدۇلمەجىد دەۋرىگىچە كۆرۈلگەن.^[64]

مەتائى (مال-مۈلۈكى ۋە تۇرمۇش شەكلى)

ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھەياتى ئاددىي بولۇپ، ھەشەمەتچىلىك، ئويۇن-ساي ۋە بىھۇدە ئىشلارغا يىراق ئىكەنلىكى مەلۇم. ئۇ ئۆزىگە تەۋە قويلىرىنىڭ مەھسۇلاتىدىن (مەسىلەن سۈت، قېتىق، پىشلاق قاتارلىقلار) كىرىم قىلىپ ياشىغان. ئۇ مال-دۇنيا ۋە غەنىمەتلەرنى پەقەت ئەمىرلەرگە خاس ئەمەس، بەلكى بارلىق كىشىلەرنىڭ ھوقۇقى دەپ قارىغان. شۇ سەۋەبتىن، ئۇنىڭ قوشۇن باشلىقلىرى ئۇنى بىر فەتھ قىلىنغان شەھەرنىڭ بازىرىغا ئېلىپ بارغاندا، باجلارنىڭ پەقەت بەك ۋە ئەمىرلەرگە تەۋە بولۇشىنى قوبۇل قىلالمىغان؛ شۇنداقلا، بۇنىڭ ئۆزى ئۈچۈن زور كىرىم بولسىمۇ، ئۇنى قوبۇل قىلىشنى رەت قىلغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇنداق كىرىم ياكى بارلىق كىشىلەرگە ئادىل تەقسىملىنىشى كېرەك، ياكى ئەسلىدىنلا ئېلىنمايدۇ. بەزى تارىخچىلار بۇ ۋەقەنىڭ ئوسماننىڭ ئۆزىگە تەۋە بولمىغان ئىشلارغا بولغان سەزگۈرلۈكىنى نامايان قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ؛ چۈنكى ئۇنىڭ ھاياتى داۋامىدا زوراۋانلىق بىلەن بىر نەرسىنى ئىگىلىۋالغانلىقى مەلۇم ئەمەس. بۇ شۇنداقلا ئۇنىڭ ئىسلام تەلىماتلىرى ۋە قەدىمكى تۈرك بەدەۋىي ئادەت-ئەنئەنىلىرىدىن چوڭقۇر تەسىر ئالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ؛ بۇ ئادەتلەر زۆرۈر نەرسىلەرنى بىر كىشىنىڭ ئىگىلىۋېلىشىغا يول قويماي، ئۇلارنى پۈتۈن قەبىلىنىڭ ئورتاق ھوقۇقى دەپ قارايتتى.^[64] ئوسماننىڭ زۇھدى ۋە ماددىيەتتىن يىراقلىقىنى كۆرسىتىدىغان بىر دەللىل، ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ مال-مۈلۈكى ئارىسىدا ھېچقانداق ئالتۇن ياكى كۈمۈش تېپىلمىغانلىقىدۇر. تارىخىي مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، ئۇنىڭ تىرىكىسىدە پەقەت تۆۋەندىكى نەرسىلەر بار ئىدى: «سرتاق تكلسى» دەپ ئاتىلىدىغان بىر يېڭىراق كىيىم، ئاتنىڭ يېنىغا ئېسىلىدىغان «يانجغى» ناملىق خالتا، بىر قاپ تۇز، ياغاچ قاشۇق ئۈچۈن بىر تۇتقۇچ، ئۇزۇن بوغۇزلۇق بىر جۈپ ئاياغ، بىر قانچە ياخشى ئات، مېھمانلارنى كۈتۈش ئۈچۈن بېقىلىدىغان ئۈچ قوي، دېنىزلى توقۇلمىسىدىن بىر پارچە ماتا، ئاتقا كىيگۈزۈلىدىغان زىره، ئاقشەھەر توقۇلمىسىدىن قىزىل بايراقلار، بىر قىلىچ، بىر ئوق قاپچىقى ۋە بىر نېيزە ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان نەرسىلەر.^[67] قۇطبۇددىن نەھرۇۋالى بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن: «… ئۇ كاپىر دۈشمەنلەر بىلەن ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن قالقان ۋە قىلىچ، بىر قانچە ئات ۋە مېھمانلار ئۈچۈن ساقلىغان بىر پادا قويدىن باشقا پۇل ۋە مال قالدۇرمىدى. ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى بۈگۈنكى كۈنگىچە بۇرسا زېمىنىدا ئوتلاپ ياشايدۇ. ئۇلار ئۇلارنى بەخت ۋە بەرىكەت ئۈچۈن ساقلىغان».^[68]

ئوسماننىڭ شەخسىي ئىشلىتىدىغان نەرسىلىرى ھەققىدە ئېنىق مەلۇمات كۆپ ئەمەس. بىراق، ئۇنىڭ ئىشلەتكەن دېيىلىدىغان چوڭ دانىلىق بىر ياغاچ تاسبىھ ۋە بىر دۆپنىڭ بارلىقى دەلىللەنگەن بولۇپ، بۇلار ئۇنىڭ بۇرسادىكى قەبرىستانلىقىدا ساقلانغان ۋە ھىجرىي 12-ئەسىر (تەخمىنەن 1688–1784م) ئاخىرىغىچە كۆرۈلۈپ تۇرغان. بۇ ئىككىسى سەلجۇق سۇلتانى تەرىپىدىن ئۇنىڭغا ئەۋەتىلگەن سوۋغاتلار ئىدى.^[69] بىراق، بۇ تاسبىھ بىلەن دۆپ 1855م يىلى يۈز بەرگەن زور يەر تەۋرەشتە چىققان ئوتتا كۆيۈپ كېتىپ، بۈگۈنكى كۈنگىچە ساقلانمىغان.^[69] مەلۇمكى، ئوسمان ئاددىي كىيىم-كېچەكلەرنى كىيگەن بولۇپ، ئۇلار شەكلى ۋە لايىھىسى جەھەتتە دەرويشلار ۋە مۇتصەۋۋىپلەرنىڭ كىيىملىرىگە يېقىن ئىدى. بىراق، كېيىنكى ئوسمانلى ۋە ياۋروپا رەسساملىرى ئۇنى دۆلەتنىڭ كلاسىك دەۋرىدىكى سۇلتانلار كىيىدىغان كىيىملەر بىلەن تەسۋىرلىگەن. مەسىلەن، «قۇسطەنتىن قابىضاغلى» ئۇنى 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا سۇلتانلارنىڭ يېرىم بەدەن رەسىملەر تۈرىدە، سۇليمان قانۇنى ۋە مۇراد ئۈچىنچىگە ئوخشاش كلاسسىك كىيىملەر بىلەن سىزغان. شۇنداقلا جون يونگنىڭ «تۈركىيە ئىمپېراتورلىرىنىڭ سۈرەتلىرى» ناملىق توپلامىدا ئۇ ئوسمانلى مىنياچۇرلىرىغا ئاساسەن شۇنداقلا تەسۋىرلەنگەن. ھالبۇكى، بۇنداق زىننەتلىك كىيىملەرنى ئوسمانلىلار باشلىنىش دەۋرىدە ئىشلىتىپ باقمىغان، ھەتتا ئاناتولىيەنىڭ بەكلىرىمۇ بۇنداق كىيىملەرنى پەقەت 14-ئەسىردە ساراي تۇرمۇشىغا كىرگەندىن كېيىنلا كىيىشكە باشلىغان. بەزى مەنبەلەرگە كۆرە، ئوسمان قىزىل «خۇراسانى» ناملىق توقۇلمىدىن ياسالغان ئۇزۇن بىر بۆرەكنى، ئۈستىگە ئاق نازۇك رەخت ئورالغان ھالدا كىيگەن؛ بۇ بۆرەك ئۇيغۇر ئەجدادلىرى شەرقىي تۈركىستاندا كىيگەن باش كىيىملىرىگە ئوخشاش ئىدى. ئۇنىڭ جۇببىسى ئۇزۇن بولۇپ، كەڭ قىزىل ياپقۇچلۇق ئىدى. بىر قەدىمكى رىۋايەتكە ئاساسلانغاندا، ئۇ كىيىملىرىنى ئىككى قېتىم كىيىپ باقمىغان، چۈنكى ئۇلارنى پەقەت نامراتلارغا، بولۇپمۇ يىتىملەر ۋە يالغۇز قالغان ئاياللارغا سەدىقە قىلىپ بېرىدىغان ئىدى؛ ئەگەر بىرسى ئۇنىڭ كىيىمىگە قىزىقىپ قالسا، ئۇنى چىقىرىپ ئۇنىڭغا بېرىۋېتىدىغان ئىدى.^[69]

شېئىرى

زامانىۋى تەتقىقاتچىلار ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەت قىلىنغان بىر شېئىرنى بايقىغان بولۇپ، بۇ شېئىر باشتىن-ئاخىر قەھرىمانلىق، فەرسىيەت ۋە مۇخاتەبىگە قارىتىلغان نەسىھەتلەر بىلەن تولغان. گەرچە بۇ شېئىرنىڭ ئوسمانغا تەۋەلىكىگە شەك-شۈبھە بولسىمۇ، بەزى تەتقىقاتچىلار بىر غەيرىي ئۆلچەمگە تايىنىپ ئۇنىڭ راستلىقىنى قوللايدۇ؛ ئۇلارنىڭ قارىشىچە: نېمە ئۈچۈن بۇ شېئىر باشقىلىرى ئەمەس، بەلكى ئوسمانغا نىسبەت قىلىنغان؟ شېئىردىن (تەرجىمىسىدىن كېيىن) كەلگەن بەلگىلىك پارچىلار تۆۋەندىكىچە:^[70]

«يېڭى بىر شەھەر ۋە بازار قۇر، ئۇنىڭنى قەلب ماددىلىرى بىلەن بەرپا قىل • نېمە قىلماقچى بولساڭ قىل، بىراق دېھقانغا زۇلۇم قىلما • يېڭى-كونا شەھەر ئىنېگۆلغا قارىغىن، ئۇ ھەمىشە تۇرۇپ قالىدۇ • مەن كاپىرلارنى يەڭگەن بورصانى يىقىت، ئاندىن ئۇنى قايتا قۇر • بۆرىگە ئايلىنىپ بىر توپقا يۆنەل، شىر بول، ھەرگىز چېكىنمە • بىر ئىش قىل ۋە ئەسكەر بول، «تىل بوغۇزى»نى قورشا • ئىزنىك شەھىرىنى كەمتۈك كۆرمە، سەقارىيە دەرياسىدەك تېشىپ كەتمە • ئىزنىكنى ئال، پەرۋا قىلما، ئۇنىڭ ھەر بىر بۇرچىغا دەۋار قۇر • سەن ئوسمان، ئەرطغرۇلنىڭ ئوغلى، غۇز ۋە قاراخان نەسلىدىن • ھوقۇقىڭنى تاماملا، ئىسلامبولنى فەتھ قىل، ئۇنى بىر گۈل باغىغا ئايلاندۇر»

پىرىنسىپلىرى ۋە خىسلىتى

ئوسمان بىرىنچى قەدىمكى تۈرك ئادەت-ئەنئەنىلىرىنى ئىسلام شەرىئىتىگە زىت كەلمەيدىغانلىقى ئۈچۈن ساقلاپ، ئۇلارنى ئەمەلىيەتتە قوللانغان. شۇ ئادەتلەرنىڭ بىرى قەبىلە ئەنئەنىسى بولۇپ، ئۇنىڭغا كۆرە قەبىلە باشلىقى ھەر يىلى 6-ماي كۈنى ئۆيىنى «نېھب» قىلىشقا ئېچىپ بېرەتتى.بەزى رىۋايەتلەر ياكى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، بۇ كۈن خىزىر پەيغەمبەر ئىلياس بىلەن كۆرۈشكەن كۈن بولۇپ، بۇ كۈن بەرىكەتكە تولغان خەيرلىك كۈن دەپ قارالغان. شۇنىڭغا ئاساسەن، قەبىلە باشلىقى ۋە ئۇنىڭ ئايالى ئۆيدىن ھېچ نەرسە ئالماي، ھەتتا بىر ئىغنەمۇ ئېلىپ چىقماي چىقىپ كېتىدۇ، ئۇلار چىققاندىن كېيىن قەبىلە ئەزالىرى ئۆيگە كىرىپ، قولىغا كەلگەن نەرسىلەرنى ئېلىپ كېتىدۇ. بۇ ئادەت «باشلىقنىڭ ئۆيىنى ئېچىش» ياكى «باشلىقنىڭ ئۆيىنى نېھب قىلىش» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئوسمانمۇ بۇ ئادەتكە ئەمەل قىلىپ، ئۆيىنى يىلدا بىر قېتىم شۇنداق ئېچىپ بېرەتتى. بۇنىڭ شەرىئەتكە زىت دەپ قارالماسلىقىنىڭ سەۋەبى، قەبىلە باشلىقىنىڭ ئۆز ئىختىيارى بىلەن مال-مۈلۈكىنى قەبىلە ئەزالىرىغا تارقىتىپ بېرىشىدۇر. شائىر تەۋفىق فىكرەت بۇ «باشلىقنىڭ ئۆيىنى نېھب قىلىش» ھادىسىسىدىن ئىلهام ئېلىپ، ئىتتىحاد ۋە تەرىققى پارتىيەسى ئەزالىرىنى دۆلەت مال-مۈلۈكىنى كۆپ نېھب قىلغانلىقى ئۈچۈن ھەجۋ قىلغان.^[2]

مەنبەلەرنىڭ ھەممىسى ئوسمان بىرىنچىنىڭ ناھايىتى قانائەتچان، بېرىشكە ھەۋەسلىك بولۇپ، ئېلىشنى ياقتۇرمايدىغان كىشى ئىكەنلىكىدە بىردەك. ئۇنىڭ ئادەتلىرىدىن بىرى، غازالاردا قولغا كەلتۈرگەن غەنىمەتلەرنى موھتاجلارغا تارقىتىپ بېرىشى ئىدى. تارىخچى قۇطبۇددىن نەھرۇۋالى ئۇنى مۇنداق تەسۋىرلىگەن: «ئۇ قىلىچى ۋە مېھمانلىرىغا سەخىي، ناھايىتى ساھىبخان، ئۆتكۈر قىلىچ، سېخىي ۋە دۈشمەنلىرىگە قارشى باتۇر ۋە جاسارەتلىك جەڭچى ئىدى».^[68]^[71] ئۇنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك خىسلىتىدىن بىرى، ئۆيىدە ئاسار ۋاقتىدا بار بولغانلارنىڭ ھەممىسىگە يېمەك-ئىچمەك بېرىشى ئىدى. يېمەكلىك تەقدىم قىلىنىشتىن بۇرۇن مۇزىكا ئاڭلىتىلىدىغان بولۇپ، تۈرك قەبىللىرى يېمەكتىن بۇرۇن مۇزىكا ئاڭلاشنى ياخشى كۆرەتتى، ياۋروپالىقلارغا ئوخشاش يېمەك جەريانىدا ئەمەس. بۇ ئادەت ئوسمانلىلاردا ئۇزۇن ۋاقىت داۋاملاشقان. ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ئالائىدىن كېقباد ئۈچىنچى تەرىپىدىن ئەۋەتىلگەن «مەھتەر» ناملىق مۇزىكا ئەترىتىگە بۇيرۇق بېرىپ، يېمەكتىن بۇرۇن مۇزىكا چالدۇرىدىغان، يېمەك باشلانغاندا توختىتىدىغان ئىدى. ئادەتتە، داسىتخانغا كەلگەنلەرنىڭ ھەممىسى باي-كەمبەغەل، مۇسۇلمان ياكى خىرىستىيان بولۇشقا قارىماي، بىرگە ئولتۇرۇپ يېيەتتى.^[72] شۇنىڭدىن كېلىپ چىقىپ، مەنبەلەر ئوسماننىڭ دىنغا بولغان قىزغىنلىقىغا قارىماي، باشقا دىن ئەھلىگە قارىتا كەڭقورساق بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.^[73] بۇ خاسلىقى ئارقىلىق ئۇ كۆپلىگەن رۇملارنى جەلپ قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئىسلامنى قوبۇل قىلىشىغا سەۋەپ بولغان. مەشھۇر ۋەقەلەرنىڭ بىرىدە، ئوسمان «قراچە حصار»نى فەتھ قىلغاندىن كېيىن، بىر خىرىستىيان رۇمىنىڭ دەۋاسىدا بىر مۇسۇلمان تۈرككە قارشى ھۆكۈم چىقارغان. رۇمى بۇنىڭ سەۋەبىنى سورىغاندا، ئوسمان سۇرە نىسادىن ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُكُمۡ أَن تُؤَدُّواْ ٱلۡأَمَـٰنَـٰتِ إِلَىٰۤ أَهۡلِهَا وَإِذَا حَكَمۡتُم بَيۡنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحۡكُمُواْ بِٱلۡعَدۡلِۚ﴾ ^{[ئەسكەرتىش 1]}ئايەتنى كەلتۈرۈپ جاۋاب بەرگەن، بۇ ئىش ئۇنىڭ ۋە قەۋمىدىن بەزىلەرنىڭ ئىسلامغا كىرىشىگە سەۋەپ بولغان.^[74] ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمان فەتھ قىلغان شەھەر ۋە قەلئەلەردىكى خىرىستىيان ئاھالىسىگە، جۈملىدىن قەلئە قوغدىغۇچىلىرىغا، نىسبەتەن يۇمشاق مۇئامىلە قىلغان. ئۇلارنىڭ سادىقلىقى ئىسپاتلانسا، ئۇلارنى ئازاد قىلىشقا بۇيرۇغان، رۇم يېتەملىرى ۋە يالغۇز قالغان ئاياللىرىنى قوغداپ، ئۇلارغا سەخاۋەت قىلغان؛ بۇ خاسلىقلىرى كۆپ كىشىلەرنىڭ ئىسلامنى قوبۇل قىلىشىغا تۈرتكە بولغان.^[75]

يەنە بىر تەرەپتىن، تارىخچىلار ئوسماننىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى ستراتېگىيىلىك ئەقىل ۋە چوڭقۇر كۆرۈش قابىلىيىتىگە ئىگە بولغانلىقىدا بىردەك. ئۇ فەتھلىرىنى رۇملارغا قارىتا يۆنەلتىپ، ھەر بىر غەلبىنىڭ ئۆزىنىڭ كۈچى ۋە نام-شۆھرىتىنى ئاشۇرىدىغانلىقىنى چۈشىنىپ يەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئەتراپىدىكى مۇسۇلمان قوشنىلىرى بىلەن توقۇنۇشتىن ساقلىنىپ، كۈچىنى پۈتۈنلەي رۇملارغا قارشى ئىشلىتىشكە تىرىشقان.^[76] ئوسماننىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى، ئۇنىڭ سەلجۇق سۇلتانلىقىنىڭ سىستېمىسىدىن ئىلھام ئېلىپ، يېڭى بىر دۆلەتنىڭ ئاساسلىرىنى قۇرغانلىقىدۇر؛ بۇ، ئادەت-ئەنئەنىلەر، تەشكىلاتلار ۋە ئىسلام مەدەنىيىتىگە تايىنىدىغان بىر تۈزۈم ئىدى. ئۇنىڭ جەلبكار شەخسىيىتى، چىدامچانلىقى، سەۋرچانلىقى ۋە ھەيۋىسىمۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ.^[73] تارىخچى ئەخمەت رەفىق «التاريخ العام الكبير» ناملىق ئەسىرىدە مۇنداق دېگەن: «ئوسمان ئىنتايىن دىنىي ئېتىقادقا ئىگە ئىدى، ئۇ ئىسلام دىنىنى تارقىتىش ۋە ئومۇملاشتۇرۇشنىڭ مۇقەددەس ۋەزىپە ئىكەنلىكىنى بىلەتتى. ئۇنىڭ كەڭ ۋە ساغلام سىياسىي قارىشى بار ئىدى، ئوسمان ئۆز دۆلىتىنى ھوقۇققا بولغان مۇھەببەت بىلەن ئەمەس، بەلكى ئىسلام دىنىنى تارقىتىشقا بولغان مۇھەببەت بىلەن قۇرغان».^[49] شۇنداقلا قادىر مىسىر ئوغلى مۇنداق دېگەن: «ئوسمان بىن ئەرتۇغرۇل ئۆزىنىڭ ھاياتىدىكى بىردىنبىر مەقسىتىنىڭ ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىش، ئاللاھنىڭ سۆزىنى ئۇلۇغلاش ئىكەنلىكىگە چوڭقۇر ئىشەنگەن ۋە بۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن بارلىق ھېسسىياتى ۋە كۈچى بىلەن تىرىشقان».^[77] ئوسماننىڭ دىندارلىقى ۋە شەرىئەتكە بولغان چىڭ ئەمەلدارلىقىنىڭ بىر كۆرۈنۈشى، ئۇنىڭ غەنىمەتلەرنىڭ پەقەت بەشىدىن بىرىنى سەلجۇق سۇلتانىغا يوللاپ، قالغانىنى ئەسكەرلىرىگە بۆلۈپ بېرىشىدۇر. بۇ ئىش ئەسكەرلىرىنىڭ ئۇنى ياخشى كۆرۈپ، سادىق بولۇشىغا سەۋەپ بولغان، بىراق سۇلتان بۇنىڭدىن نارازى بولغان. سۇلتان ئۇنىڭدىن نېمە ئۈچۈن بۇنداق قىلىدىغانلىقىنى سورىغاندا، ئوسمان ئاللاھنىڭ بۇيرۇقىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ ئىسلام شەرىئىتىنىڭ ھۆكۈمى ئىكەنلىكىنى جاۋاب قىلغان، شۇنىڭ بىلەن سۇلتان ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ بۇيرۇقىدىن ئاشماي، ئۆزى بىلگەنچە ئىش قىلىشنى رۇخسەت قىلغان.^[78]

ئاممىباب مەدەنىيەتتە

عۇثمان بىرىنچىنىڭ شەخسىيىتى «فتح 1453» ناملىق فىلىمدە نامايان بولغان؛ بۇ فىلىم قۇسطنطىنىيەنىڭ سۇلتان مۇھەممەد فاتىھ تەرىپىدىن پەتح قىلىنىشىنى بايان قىلىدۇ. فىلىمدە مۇھەممەد فاتىھ بىر چۈش كۆرىدۇ؛ بۇ چۈشتە عۇثمان (ئۇنىڭ رولىنى ئوغۇز ئاقتاي ئورۇنلىغان) كۆرۈنۈپ، ئۇنىڭغا ئۆزىنىڭ پەيغەمبەر مۇھەممەد بەرگەن—مۇستەھكەم شەھەرنىڭ پەتحى ھەققىدىكى—خۇشخەۋەرنىڭ ئىگىسى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. 2019-يىلى «ئوسمان قۇرۇش» ناملىق تۈرك تېلېۋىزىيە تىياتىرى ئىشلەنگەن بولۇپ، بۇ ئەسەر ئوسمان بن ئەرتۇغرۇلنىڭ قولىدا ئۇثمانلى دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇش جەريانىنى بايان قىلىدۇ. بۇ رولنى ئارتىس بُراق ئۆزجۇيىت ئورۇنلىغان.^{[la 35]}

ئوسمان بىرىنچىنىڭ بىر موم ھەيكىلى ئىستانبۇلدىكى «سەفىر مۇنارى»دا، «لاۋەند» رايونىدا زىيارەتچىلەر ۋە ساياھەتچىلەر ئۈچۈن كۆرگەزمىگە قويۇلغان بولۇپ، ئۇ دۇنيادىكى بىر قاتار مەشھۇر رەھبەرلەر ۋە عۇثمانلى سۇلتانلىرىنىڭ ھەيكەللىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. ئوسمان بىرىنچى كۆپلىگەن مۇسۇلمان تارىخچىلار ۋە روھانىي رەھبەرلەر نەزىرىدە ئالاھىدە يۇقىرى مەرتىۋىگە ئىگە. كەڭ تارقالغان بىر قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى بغداد ۋەيران قىلىنىپ، ئىسلام خىلاپىتى يىقىلغان كۈنگە توغرا كېلىشى تاسادىپىي ئەمەس، بەلكى ئىلاھىي بىر لۇتف-مەرھەمەتنىڭ ئىشارىتىدۇر. بۇ قاراشنى قوللىغانلار ئىچىدە «صحائف الأخبار في وقائع الآثار» ناملىق ئەسەرنىڭ ئاپتورى شەيخ ئەھمەد، شەيخۇلئىسلام سەعدىدىن ئەپەندى ۋە تۈرك تارىخچىسى مۇصطفى ئەرمغان بار. ئاخىرقىسىنىڭ قارىشىچە، ئۇثماننىڭ دۇنياغا كېلىشى ۋە ئۇنىڭ ئىسلام بايرىقىنى 600 يىل كۆتۈرۈپ ماڭغان، مۇسۇلمان دۇنياسىنى پارچىلىنىشتىن كېيىن قايتا بىرلەشتۈرگەن بىر دۆلەتنى قۇرۇشى، ئىسلام ئالەمىنىڭ 1918-يىلى عۇثمانلى دۆلىتىنىڭ بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن كۆرگەن خارلىق ۋە بۆلۈنۈشنى تېخىمۇ بۇرۇن باشتىن كەچۈرۈشىنىڭ ئالدىنى ئالغان.^[9]

بەزى مۇسۇلمان تارىخچىلار، ئۆلىمالار ۋە چۈش تەبىرچىلىرى ئۇثماننىڭ چۈشىنى يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان بىر ھەقىقىي رۇيا دەپ قوغدايدۇ. ئۇلارنىڭ دەلىلى شۇكى، بۇ چۈش «الشقائق النعمانية في علماء الدولة العثمانية» ناملىق مەشھۇر ئەسەردە خاتىرىلەنگەن بولۇپ، كېيىنكى ئەسىرلەردىكى مەنبەلەردىمۇ داۋاملىق نەقىل قىلىنغان.^[79] ئۇلار يەنە بۇ كۆرۈنۈشنىڭ ئەقىلگە ياكى نەقىلگە زىت ئەمەسلىكىنى، چۈنكى مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا عۇثمان بىرىنچى تەقۋادار، پەرھىزكار بىر كىشى بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بەزى مۇسۇلمان ئۆلىمالارنىڭ تەفسىرىچە، ياخشى رۇيا ۋە خەلقنىڭ مەدھىيىسى بىلەن مۇھەببىتى ئىنسان تەقۋاسىنىڭ مېۋىلىرىدىن بىرىدۇر. ئۇلار بۇ قاراشتا ھەدىستىكى مۇنۇ سۆزلەرگە تايىنىدۇ: «الرُّؤيَا الصَّالِحَةُ مِنَ اللهِ…»^{[ئەسكەرتىش 2]} ۋە «لَمْ يَبْقَ مِنْ مُبَشِّرَاتِ النُّبُوَّةِ إِلاَّ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ»^{[ئەسكەرتىش 3]}.^[80]

پىكىرلەر

↑ ئايەتنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى: «شۈبھىسىزكى، اﷲ سىلەرنى ئامانەتلەرنى ئىگىسىگە قايتۇرۇشقا، كىشىلەر ئارىسىدا ھۆكۈم قىلغاندا ئادىل ھۆكۈم قىلىشقا بۇيرۇيدۇ، اﷲ سىلەرگە نەسىھەت قىلغان ئىشلار نېمىدېگەن ياخشى، اﷲ ھەقىقەتەن (سۆزۈڭلارنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر»
↑ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى: «ياخشى چۈش (سادىق چۈش) ئاللاھ تەرەپتىندۇر»
↑ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى: «پەيغەمبەرلىك بېشارەتلىرىدىن پەقەت مۇسۇلمان كۆرگەن ياكى ئۇنىڭغا كۆرسىتىلگەن چىن (ياخشى) چۈشلەرلا قالدى.»

باھالىغۇچى

پايدىلانغان ماتېرىياللار

ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا

1 2 جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116
1 2 أرمغان (2014)، ص. 15.
↑ سعد الدين (1862)، ص. 13-15.
1 2 3 4 أوزتونا (2010)، ص. 83-84.
1 2 3 فريد بك (1981)، ص. 115-116.
↑ القرماني (1985)، ص. 9-10.
↑ الكوبريللي (1967)، ص. 126.
1 2 طقوش (2013)، ص. 25-26.
1 2 أرمغان (2014)، ص. 11.
1 2 3 حلاق (2000)، ص. 16-17.
↑ ابن إياس (1984)، ص. 364-365.
↑ أوزتونا (2010)، ص. 89.
1 2 يونم (2016)، ص. 4.
↑ خراسانی (2011)، ص. 221-226.
1 2 طقوش (2013)، ص. 27.
↑ كولنز (1993)، ص. 26.
↑ گُل (2014)، ص. 378.
↑ يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.
↑ كفادار (1999)، ص. 65-66.
1 2 كفادار (1999)، ص. 63.
↑ الدوري (1952)، ص. 520-523.
↑ ابن بطوطة (1997)، ص. 163.
↑ طقوش (2013)، ص. 28.
↑ أوزتونا (2010)، ص. 88.
1 2 3 4 أوزتونا (2010)، ص. 91.
1 2 طقوش (2013)، ص. 29.
↑ طقوش (2013)، ص. 29-30.
↑ الشناوي (1980)، ص. 39.
↑ آق كوندوز وأوزتورك (2008)، ص. 46.
↑ دهيش (1995)، ص. 25.
1 2 3 فريد بك (1981)، ص. 118.
↑ حاجي خليفة (2009)، ص. 133-134.
↑ النهروالي (1996)، ص. 265.
1 2 منجم باشي (2009)، ص. 229–231.
1 2 طقوش (2013)، ص. 30.
↑ حاجي خليفة (2009)، ص. 136.
↑ فريد بك (1981)، ص. 116 و119.
↑ أبو غنيمة (1983)، ص. 197.
↑ دهيش (1995)، ص. 26.
↑ الصلابي (2001)، ص. 23-24.
↑ محمود (1994)، ص. 331-332.
↑ الكوبريللي (1967)، ص. 163.
↑ إينالجك (2002)، ص. 15.
↑ المقريزي (1997)، ص. 356.
↑ مهدي (2008)، ص. 104.
1 2 عطا (د.ت)، ص. 155-156.
1 2 القرماني (1985)، ص. 11.
↑ مانتران (1993)، ص. 23.
1 2 أبو غنيمة (1983)، ص. 33.
↑ القرماني (1985)، ص. 12.
↑ كرمان (2015).
1 2 فريد بك (1981)، ص. 120.
↑ سعد الدين (1862)، ص. 28-29.
↑ الدوري (2013)، ص. 342.
↑ البيطار (د.ت)، ص. 907.
↑ الكوبريللي (1967)، ص. 142.
1 2 3 4 5 أرمغان (2014)، ص. 17.
↑ فريد بك (1981)، ص. 122.
↑ سرهنك (1895)، ص. 487.
↑ أرمغان (2014)، ص. 16.
↑ أبو غنيمة (1983)، ص. 21.
↑ أبو غنيمة (1983)، ص. 3.
↑ حرب (1994)، ص. 12.
1 2 3 4 أرمغان (2014)، ص. 12.
↑ آق كوندوز وأوزتورك (2008)، ص. 59.
↑ آق كوندوز وأوزتورك (2008)، ص. 60.
↑ أرمغان (2014)، ص. 13.
1 2 العاصمي المكي (1998)، ص. 71.
1 2 3 أرمغان (2014)، ص. 14.
↑ أرمغان (2014)، ص. 15-16.
↑ تيمور باشا (1956)، ص. 445.
↑ أرمغان (2014)، ص. 64.
1 2 مصطفى (1986)، ص. 36.
↑ أبو غنيمة (1983)، ص. 32.
↑ بيومي (1991)، ص. 51-53.
↑ أوزتونا (2010)، ص. 92-93.
↑ الصلابي (2001)، ص. 27.
↑ أكرم (1980)، ص. 166.
↑ طاشكبري زاده (1975)، ص. 3.
↑ الصلابي (2001)، ص. 36.

ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە

↑ Quataert (2005), p. 4.
↑ Anooshahr (2009), p. 157.
↑ Sakaoğlu (1999), p. 392-395.
↑ Shaw (1976), p. 13.
↑ Zachariadou (1997), p. 150.
↑ Kayapinar (2013).
↑ Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.
↑ Creasy (1910), p. 15.
↑ Finkel (2006), p. xiii.
↑ Fossier & Tenison (1986), p. 279.
↑ Balcıoğlu (1940), p. 271.
↑ Başar (1995), p. 314.
↑ Shaw (1976), p. 13-14.
↑ Peirce (1993), p. 34.
↑ Shaw (1976), p. 14.
↑ Cahen (1968), p. 300.
↑ Kazhdan (1991), p. 1539–1540.
↑ Nicol (1993), p. 125–126.
↑ Bartusis (1997), p. 76–77.
↑ Laiou (1972), p. 90.
↑ Bartusis (1997), p. 76.
↑ Kazhdan (1991), p. 251, 1421.
↑ Nicol (1993), p. 126.
↑ Laiou (1972), p. 90–91.
↑ NTV Haber (2009).
↑ Waley (1984), p. 164.
↑ Brookes (2008), p. 278, 285.
↑ Opfell (2001), p. 146, 151.
↑ Osmanlı Hanedanı (n.d).
↑ Pazan (2009).
↑ Peirce (1993), p. 106–107.
↑ M'Gregor (1854), p. 376.
↑ Hasluck (1929), p. 604–622.
↑ New York Times (1876), p. 2.
↑ Hürriyet (2019).

مەنبەلەر تىزىملىكى (نەشر قىلىنغان ۋاقتى بويىچە تىزىلغان)

ئەرەب تىلىدىكى كىتابلار ۋە ژۇرناللار:

زبيدة عطا. بلا التُّرك في العُصُور الوُسطى: بيزنطة وسلاجقة الرُّوم والعُثمانيُّون (PDF). القاهرة: دار الفكر العربي. OCLC 235976839.
عبد الرحمن البيطار. العثمانيـون: (699 - 1342هـ/1299 - 1924م). دمشق: هيئة الموسوعة العربيَّة.
إسماعيل سرهنك (1895). حقائق الأخبار عن دُول البحار. 1 (1 ed.). القاهرة: الهيئة العامة لشؤون المطابع الأميرية.
عبد العزيز الدوري (1952). الأصناف والحرف الإسلاميَّة. 983. القاهرة: دار الرسالة.
أحمد تيمور باشا (1956). الأمثال العاميَّة: مشروحة ومُرتَّبة على الحرف الأوَّل من المثل (PDF) (2 ed.). القاهرة: لجنة نشر المؤلفات التيمورية. OCLC 4770368955.
محمد فؤاد الكوبريللي، ترجمة: أحمد السعيد سليمان (1967). قيام الدولة العُثمانيَّة. القاهرة: دار الكتاب العربي. OCLC 4770493061.
شفيق جحا؛ منير البعلبكي؛ بهيج عثمان (1972). المُصوَّر في التاريخ. 6 (1 ed.). بيروت: دار العلم للملايين.
طاشكبري زاده (1975). الشقائق النُعمانيَّة في عُلماء الدولة العُثمانيَّة: ويليه العقد المنظوم في ذكر أفاضل الرُّوم. بيروت: دار الكتاب العربي. OCLC 14820694.
السيِّد عبد المُؤمن السيِّد جمال أكرم (1980). أضواء على تاريخ توران (تُركستان). مكة المكرمة: رابطة العالم الإسلامي. OCLC 1227874793.
عبد العزيز محمد الشناوي (1980). الدولة العُثمانيَّة: دولة إسلاميَّة مُفترى عليها. 1. القاهرة: مكتبة الأنجلو المصرية.
محمد فريد بك، تحقيق: إحسان حقي (1981). تاريخ الدولة العليَّة العُثمانيَّة. بيروت: دار النفائس. OCLC 14988514.
زياد محمود أبو غنيمة (1983). جوانب مُضيئة في تاريخ العُثمانيين الأتراك. عَمَّان: دار الفرقان. OCLC 15164443.
ابن إياس، تحقيق: محمد مصطفى (1984). بدائع الزُهُور في وقائع الدُهُور. 5 (2 ed.). القاهرة: الهيئة المصرية العامة للكتاب. ISBN 977-01-0293-8. OCLC 4771296925.
أحمد بن يوسف القرماني، تحقيق: بسام عبد الوهاب الجابي (1985). تاريخ سلاطين آل عُثمان (1 ed.). دمشق: دار البصائر. OCLC 4770362328.
أحمد عبد الرحيم مصطفى (1986). في أُصُول التاريخ العُثماني (2 ed.). القاهرة: دار الشروق. OCLC 4771066482.
زكريا سليمان بيومي (1991). قراءة جديدة في تاريخ العُثمانيين: التحالف الصليبي الماسوني الإستعماري وضرب الإتجاه الإسلامي. جدة: عالم المعرفة. OCLC 39890141.
بول كولنز، ترجمة عبد الرحمن عبد الله الشيخ (1993). العُثمانيُّون في أورُبَّا. القاهرة: الهيئة المصرية العامة للكتاب. ISBN 977-01-3231-4.
روبير منتران، ترجمة: بشير السباعي (1993). تاريخ الدولة العُثمانيَّة. 1 (1 ed.). القاهرة: دار الفكر للدراسات والنشر والتوزيع. ISBN 977-5091-13-6.
علي عبد الحليم محمود (1994). التراجُع الحضاري في العالم الإسلامي وطريق التغلُّب عليه (1 ed.). المنصورة: دار الوفاء. ISBN 977-15-0085-6. OCLC 31687305.
محمد حرب (1994). العُثمانيُّون في التاريخ والحضارة (1 ed.). مدينة نصر: المركز المصري للدراسات العثمانية وبحوث العالم التركي. OCLC 4771244672.
عبد اللطيف عبد الله بن دهيش (1995). قيام الدولة العُثمانيَّة (2 ed.). مكة المكرمة: مكتبة ومطبعة النهضة الحديثة. OCLC 438041324.
قطب الدين النهروالي، تحقيق: هشام عبد العزيز عطا (1996). الإعلام بأعلام بيت الله الحرام. مكة المكرمة: المكتبة التجارية. OCLC 1301493918.
ابن بطوطة (1997). تُحفة النُظَّار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار. 2. الرباط: أكاديمية المملكة المغربية. ISBN 9981-46-006-0.
تقي الدين المقريزي (1997). السُلُوك لمعرفة دُول المُلُوك (PDF). 2 (1 ed.). بيروت: دار الكتب العلمية.
عبد الملك العِصَامي (1998). سمط النُجُوم العوالي في أنباء الأوائل والتوالي. 4 (1 ed.). بيروت: دار الكتب العلمية. ISBN 2-7451-2615-6. OCLC 44102027.
جمال كفادار، ترجمة: عبد اللطيف الحارس (1999). تكوُّن الدولة العُثمانية. 11. بيروت: دار الإجتهاد للأبحاث والترجمة والنشر. Archived from the original on 2017-02-28. Retrieved 2026-05-01.
حسان حلاق (2000). تاريخ الشُعُوب الإسلاميَّة الحديث والمُعاصر (1 ed.). بيروت: دار النهضة العربية. OCLC 4770535155.
علي الصلابي (2001). السُلطان مُحمَّد الفاتح وعوامل النُهُوض في عصره. الإسكندرية: دار الإيمان للطباعة والنشر والتوزيع. ISBN 977-331-105-8.
خليل إينالجك، ترجمة: محمد م. الأرناؤوط (2002). تاريخ الدولة العُثمانيَّة من النُشُوء إلى الانحدار (1 ed.). بيروت: دار المدار الإسلامي. ISBN 9959-29-088-3. OCLC 4770974758.
أحمد آق كوندوز؛ سعيد أوزتورك (2008). الدولة العُثمانيَّة المجهولة: 303 سُؤال وجواب توضح حقائق غائبة عن الدولة العُثمانيَّة. إسطنبول: وقف البحوث العثمانية. ISBN 978-975-7268-39-0. OCLC 4770841329.
شفيق مهدي (2008). مماليك مصر والشَّام: نُقودهم، نُقوشهم، مسكوكاتهم، ألقابهم، سلاطينهم، 648-922هـ/1250-1517م (1 ed.). بيروت: الدار العربية للموسوعات. OCLC 191763406.
أحمد منجم باشي، تحقيق: غسان علي الرمال (2009). جامع الدُّول في التَّاريخ: قسم سلاطين آل عُثمان إلى سنة 1083هـ. 1. مكة المكرمة: دار الشفق للطباعة والنشر. OCLC 543658290.
حاجي خليفة، تحقيق: سيد محمد السيد (2009). فذلكة أقوال الأخيار في علم التاريخ والأخبار: تاريخ مُلُوك آل عُثمان. أنقرة: مؤسسة العالي أتاتورك للثقافة واللغات والتاريخ. ISBN 978-975-16-2183-2. OCLC 908454327.
يلماز أوزتونا، ترجمة: عدنان محمود سلمان (2010). موسوعة تاريخ الإمبراطوريَّة العُثمانيَّة السياسي والعسكري والحضاري: 629 - 1341هـ / 1231 - 1922م. 1. بيروت: الدار العربية للموسوعات.
رائد سامي حميد الدوري (2013). دوافع التوجُّهات العُثمانيَّة نحو أوربَّا الشرقيَّة 1358 -1299م: دراسة تاريخيَّة. 9. جامعة سامرَّاء. Archived from the original on 2023-06-15. Retrieved 2026-05-01.
محمد سهيل طقوش (2013). تاريخ العُثمانيين من قيام الدولة إلى الانقلاب على الخلافة (3 ed.). بيروت: دار النفائس. ISBN 978-9953-18-443-2. OCLC 1025663587.
محمد زاهد گُل (2014). "الطَّريقة البكطاشيَّة". التحولات الفكريَّة في العالم الإسلامي: أعلام وكتب وحركات وأفكار، من القرن العاشر إلى الثاني عشر الهجري. هيرندون: المعهد العالمي للفكر الإسلامي. ISBN 9781565646216. Archived from the original on 2020-01-08. Retrieved 2026-05-01.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
مصطفى أرمغان، ترجمة: عبد القادر عبد اللي (2014). التاريخ السرِّي للإمبراطوريَّة العُثمانيَّة: جوانب غير معروفة من حياة سلاطين بني عُثمان (1 ed.). بيروت: الدار العربية للعلوم ناشرون. ISBN 978-614-01-1122-6. OCLC 913807734.
زهراء كرمان (2015). "عواصم الدولة العثمانية الثلاث". تُركيا پوست. Archived from the original on 2018-08-15. Retrieved 2026-05-01.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
أحمد يونم (2016). "ظُهور البكتاشيَّة والإشراف على الإنكشاريَّة". الإسلام المُوازي في تُركيا: البكتاشيَّة وجدل التأسيس (PDF) (1 ed.). دبي: مركز المسبار للدراسات والبحوث. Archived from the original on 2018-09-20. Retrieved 2026-05-01.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)

ئوسمانلىچە ۋە پارسچە مەنبەلەر:

سعد الدين بن حسن جان (1862). تاج التواريخ. 1. إستانبول: طبعخانۀ عامره. Archived from the original on 2023-06-05. Retrieved 2026-05-02.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
سیِّد مُحمَّد بن ابراهیم خراسانی؛ با همكارى: مريم سلطانى (2011). ولايت نامه: گنجينه فرهنگ و عقايد علوى. تهران: انتشارات آراس.

تۈركچە ۋە ئىنگلىزچە مەنبەلەر:

"Current Living Şehzades". Official Ottoman Family Website. Archived from the original on 2011-09-16. Retrieved 2011-04-15.
M'Gregor, J. (Jul 1854). The Race, Religions, and Government of the Ottoman Empire. 32. New York: Leavitt, Trow, & Co. OCLC 6298914. Archived from the original on 2020-02-24. Retrieved 2009-04-25.
Girding on the Sword of Osman. New York Times. 1876. ISSN 0362-4331. Archived from the original on 2023-06-15. Retrieved 2009-04-19.
Creasy, Edward Shepherd (1910). Turkey. Oakland, California: University of California Libraries.
Balcıoğlu, Tahir Harimî (1940). Türk Tarihinde Mezhep Cereyanları (Birinci ed.). İstanbul: Kanaat Kitabevi.
Cahen, Claude (1968). Pre-Ottoman Turkey: a general survey of the material and spiritual culture and history. Translated by J., Jones-Williams. New York: Taplinger. Archived from the original on 2023-04-05.
Laiou, Angeliki E. (1972). Constantinople and the Latins: The Foreign Policy of Andronicus II, 1282–1328. Harvard University Press. ISBN 9780674165359.
Shaw, Stanford (1976). History of the Ottoman Empire and modern Turkey (PDF). 1. New York: Cambridge University Press. ISBN 9780521291668. Archived from the original (PDF) on 25 September 2015.
Waley, Daniel (1984). Later Medieval Europe. Longman. ISBN 0582492629. Archived from the original on 15 December 2019.
Robert Fossier, Sarah Hanbury Tenison (1986). The Cambridge illustrated history of the Middle Ages. 3, 1250-1520. Cambridge: Cambridge University Press.
Kazhdan, Alexander (1991). Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford University Press. ISBN 9780195046526.
Nicol, Donald MacGillivray (1993). The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453. Cambridge University Press. ISBN 9780521439916. Archived from the original on 11 May 2019.
Peirce, Leslie P. (1993). The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. Oxford University Press. ISBN 9780195086775. Archived from the original on 15 July 2019.
Başar, Fahamettin (1995). Ertuğrul Gazi (PDF). 11. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi. Archived (PDF) from the original on 2025-05-10. Retrieved 2026-05-02.
Bartusis, Mark C. (1997). The Late Byzantine Army: Arms and Society 1204–1453. University of Pennsylvania Press. ISBN 9780812216202. Archived from the original on 5 June 2019.
Zachariadou, Elizabeth A. (1997). Osmanlı Beyliği, 1300-1389. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı. ISBN 9789753330671.
Sakaoğlu, Necdet (1999). Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Oglak. ISBN 9753292996.
Sakaoğlu, Necdet (1999). Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. 2. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık. ISBN 9789750800719.
Opfell, Olga (2001). Royalty who wait: the 21 heads of formerly regnant houses of Europe. McFarland. ISBN 9780786450572. Archived from the original on 2022-04-03. Retrieved 2011-04-14.
Quataert, Donald (2005). The Ottoman Empire, 1700–1922. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521547826. Archived from the original on 17 August 2017.
Finkel, Caroline (2006). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923. London: John Murray. ISBN 9780719561122. Archived from the original on 9 April 2016.
Hasluck, Frederick William (2007). "XLVI. The Girding of the Sultan". In Hasluck, Margaret (ed.). Christianity and Islam Under the Sultans. II. READ BOOKS. ISBN 9781406758870. Archived from the original on 2023-06-15. Retrieved 2009-05-02.
Brookes, Douglas (2008). The concubine, the princess, and the teacher: voices from the Ottoman harem. University of Texas Press. ISBN 9780292783355. Archived from the original on 2023-02-16. Retrieved 2011-04-14.
Sakaoğlu, Necdet (2008). Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. İstanbul: Oğlak Yayıncılık. ISBN 9789753296236. Archived from the original on 2023-02-06.
Anooshahr, Ali (2009). The Ghazi sultans and the frontiers of Islam: a comparative study of the late medieval and early modern periods (PDF). London ; New York: Routledge. ISBN 9780203886656. Archived from the original (PDF) on 5 March 2016.
"Prof. İnalcık: Osmanlı 1302'de kuruldu. Ünlü tarihçi Prof. Dr. Halil İnalcık, Osmanlı'nın devlet niteliğini 1302 yılında Yalova'daki Bafeus Zaferi sonrası kazandığını söyledi". NTV Haber. 27 July 2009. Archived from the original on 15 December 2019. Retrieved 13 September 2015.
Pazan, İbrahim (15 September 2009). "Osmanoğullarının yeni reisi Osman Bayezid Efendi". Netgazete. Archived from the original on 8 June 2012. Retrieved 16 April 2011.
Kayapinar, Levent (2013). "Osman mı, Atman mı?". YouTube. Haber Türk. Archived from the original on 15 December 2019. Retrieved 13 September 2015.
"Kuruluş Osman'ın ilk tanıtım fragmanı yayınlandı! Kuruluş Osman ne zaman başlayacak?". Hürriyet. 9 October 2019. Archived from the original on 9 February 2026. Retrieved 9 October 2019.

[108] ئايەتنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى: «شۈبھىسىزكى، اﷲ سىلەرنى ئامانەتلەرنى ئىگىسىگە قايتۇرۇشقا، كىشىلەر ئارىسىدا ھۆكۈم قىلغاندا ئادىل ھۆكۈم قىلىشقا بۇيرۇيدۇ، اﷲ سىلەرگە نەسىھەت قىلغان ئىشلار نېمىدېگەن ياخشى، اﷲ ھەقىقەتەن (سۆزۈڭلارنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر»

[116] ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى: «ياخشى چۈش (سادىق چۈش) ئاللاھ تەرەپتىندۇر»

[117] ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى: «پەيغەمبەرلىك بېشارەتلىرىدىن پەقەت مۇسۇلمان كۆرگەن ياكى ئۇنىڭغا كۆرسىتىلگەن چىن (ياخشى) چۈشلەرلا قالدى.»

[المقدمة-1] 1 2 جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116

[مولد_تلقائيا2-3] 1 2 أرمغان (2014)، ص. 15.

[4] سعد الدين (1862)، ص. 13-15.

[نسب-5] 1 2 3 4 أوزتونا (2010)، ص. 83-84.

[فريد_بك-6] 1 2 3 فريد بك (1981)، ص. 115-116.

[7] القرماني (1985)، ص. 9-10.

[8] الكوبريللي (1967)، ص. 126.

[طقوش1-10] 1 2 طقوش (2013)، ص. 25-26.

[ReferenceC-11] 1 2 أرمغان (2014)، ص. 11.

[حلاق-15] 1 2 3 حلاق (2000)، ص. 16-17.

[16] ابن إياس (1984)، ص. 364-365.

[18] أوزتونا (2010)، ص. 89.

[المسبار-19] 1 2 يونم (2016)، ص. 4.

[21] خراسانی (2011)، ص. 221-226.

[طقوش2-22] 1 2 طقوش (2013)، ص. 27.

[23] كولنز (1993)، ص. 26.

[26] گُل (2014)، ص. 378.

[27] يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.

[30] كفادار (1999)، ص. 65-66.

[الاجتهاد-31] 1 2 كفادار (1999)، ص. 63.

[32] الدوري (1952)، ص. 520-523.

[33] ابن بطوطة (1997)، ص. 163.

[34] طقوش (2013)، ص. 28.

[35] أوزتونا (2010)، ص. 88.

[يلماز2-36] 1 2 3 4 أوزتونا (2010)، ص. 91.

[ReferenceA-37] 1 2 طقوش (2013)، ص. 29.

[40] طقوش (2013)، ص. 29-30.

[41] الشناوي (1980)، ص. 39.

[42] آق كوندوز وأوزتورك (2008)، ص. 46.

[43] دهيش (1995)، ص. 25.

[سقوط_السلاجقة-44] 1 2 3 فريد بك (1981)، ص. 118.

[45] حاجي خليفة (2009)، ص. 133-134.

[46] النهروالي (1996)، ص. 265.

[منجم_باشي-48] 1 2 منجم باشي (2009)، ص. 229–231.

[ReferenceB-50] 1 2 طقوش (2013)، ص. 30.

[52] حاجي خليفة (2009)، ص. 136.

[53] فريد بك (1981)، ص. 116 و119.

[55] أبو غنيمة (1983)، ص. 197.

[59] دهيش (1995)، ص. 26.

[60] الصلابي (2001)، ص. 23-24.

[61] محمود (1994)، ص. 331-332.

[67] الكوبريللي (1967)، ص. 163.

[68] إينالجك (2002)، ص. 15.

[69] المقريزي (1997)، ص. 356.

[70] مهدي (2008)، ص. 104.

[تاريخ_الترك-71] 1 2 عطا (د.ت)، ص. 155-156.

[القرمانلي_-_يني_شهر-73] 1 2 القرماني (1985)، ص. 11.

[74] مانتران (1993)، ص. 23.

[جوانب_مضيئة-75] 1 2 أبو غنيمة (1983)، ص. 33.

[76] القرماني (1985)، ص. 12.

[77] كرمان (2015).

[مولد_تلقائيا3-78] 1 2 فريد بك (1981)، ص. 120.

[79] سعد الدين (1862)، ص. 28-29.

[80] الدوري (2013)، ص. 342.

[81] البيطار (د.ت)، ص. 907.

[82] الكوبريللي (1967)، ص. 142.

[نقرس-83] 1 2 3 4 5 أرمغان (2014)، ص. 17.

[84] فريد بك (1981)، ص. 122.

[85] سرهنك (1895)، ص. 487.

[86] أرمغان (2014)، ص. 16.

[87] أبو غنيمة (1983)، ص. 21.

[88] أبو غنيمة (1983)، ص. 3.

[89] حرب (1994)، ص. 12.

[متاعه-90] 1 2 3 4 أرمغان (2014)، ص. 12.

[95] آق كوندوز وأوزتورك (2008)، ص. 59.

[97] آق كوندوز وأوزتورك (2008)، ص. 60.

[101] أرمغان (2014)، ص. 13.

[سمط_النجوم-102] 1 2 العاصمي المكي (1998)، ص. 71.

[مولد_تلقائيا1-103] 1 2 3 أرمغان (2014)، ص. 14.

[104] أرمغان (2014)، ص. 15-16.

[105] تيمور باشا (1956)، ص. 445.

[106] أرمغان (2014)، ص. 64.

[عبد_الرحيم-107] 1 2 مصطفى (1986)، ص. 36.

[109] أبو غنيمة (1983)، ص. 32.

[110] بيومي (1991)، ص. 51-53.

[يلماز-خصائص-111] أوزتونا (2010)، ص. 92-93.

[112] الصلابي (2001)، ص. 27.

[113] أكرم (1980)، ص. 166.

[115] طاشكبري زاده (1975)، ص. 3.

[118] الصلابي (2001)، ص. 36.

[2] Quataert (2005), p. 4.

[9] Anooshahr (2009), p. 157.

[12] Sakaoğlu (1999), p. 392-395.

[13] Shaw (1976), p. 13.

[14] Zachariadou (1997), p. 150.

[17] Kayapinar (2013).

[20] Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.

[24] Creasy (1910), p. 15.

[25] Finkel (2006), p. xiii.

[28] Fossier & Tenison (1986), p. 279.

[29] Balcıoğlu (1940), p. 271.

[38] Başar (1995), p. 314.

[39] Shaw (1976), p. 13-14.

[47] Peirce (1993), p. 34.

[49] Shaw (1976), p. 14.

[51] Cahen (1968), p. 300.

[54] Kazhdan (1991), p. 1539–1540.

[56] Nicol (1993), p. 125–126.

[57] Bartusis (1997), p. 76–77.

[58] Laiou (1972), p. 90.

[62] Bartusis (1997), p. 76.

[63] Kazhdan (1991), p. 251, 1421.

[64] Nicol (1993), p. 126.

[65] Laiou (1972), p. 90–91.

[66] NTV Haber (2009).

[72] Waley (1984), p. 164.

[91] Brookes (2008), p. 278, 285.

[92] Opfell (2001), p. 146, 151.

[93] Osmanlı Hanedanı (n.d).

[94] Pazan (2009).

[96] Peirce (1993), p. 106–107.

[98] M'Gregor (1854), p. 376.

[99] Hasluck (1929), p. 604–622.

[100] New York Times (1876), p. 2.

[114] Hürriyet (2019).

[1]

[la 1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[la 2]

[8]

[9]

[la 3]

[la 4]

[la 5]

[10]

[11]

[la 6]

[12]

[13]

[la 7]

[14]

[15]

[16]

[la 8]

[la 9]

[17]

[18]

[la 10]

[la 11]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[la 12]

[la 13]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[la 14]

[34]

[la 15]

[35]

[la 16]

[36]

[37]

[la 17]

[38]

[la 18]

[la 19]

[la 20]

[39]

[40]

[41]

[la 21]

[la 22]

[la 23]

[la 24]

[la 25]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[la 26]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[la 27]

[la 28]

[la 29]

[la 30]

[65]

[la 31]

[66]

[la 32]

[la 33]

[la 34]