بۆرىلەر ھۇۋلىماقتا
ئەخمەت ئىمىن
ئورمان
[تەھرىر]ئورمان. ئايدىڭ كېچە. دەرەخ يوپۇرماقلىرى ئاندا-ساندا ئەسكەن شامالدىن شىلدىرلاپ قويىدۇ. ئاي نۇرى ئالدىمدىكى بىر پارچە چىملىقنى سۇس يورۇتۇپ تۇرىدۇ. بىر يەرلەردە ئالا سايە، نېرىسى سۇس قاراڭغۇچىلىق؛ بىر يەرلەردە قارا سايە، نېرىسى قاپقاراڭغۇچىلىق.
«ھۇۋ...» تۇيۇقسىز بىر ئاۋاز ئاڭلاندى.
بۇ نېمە ئاۋازدۇ؟
بوراننىڭ ھۇۋۇلدىشىمۇ؟ ياق، ئوخشىمايدۇ! پىلنىڭ ۋارقىرىشىمىدۇ؟ ياق، ئۇنىڭغىمۇ ئوخشىمايدۇ!
«ھۇۋ...»، «ھۇۋ...» ئاۋاز كۈچەيدى.
توۋا، خۇددى جىن-ئالۋاستىلار دەل-دەرەخلەرنىڭ كەينىگە مۆكۈپ تۇرغاندەك، ھېلىلا ئۇياقتىن-بۇياققا يۈگۈرىدىغاندەك ياكى ئاقۇش بەستى بىلەن سۈرلۈك سايە تاشلاپ يوپۇرۇلۇپ ئۇچىدىغاندەك، بىر بولسا شامالدا قالغان ئىنچىكە شاخلاردەك ئىرغىشىپ، بىر بولسا كارىكاتۇرىلاردىكى مەست بولغان پىل سىياق تولغىنىپ ئۇسسۇلغا چۈشىدىغاندەك بىر كۆرۈنۈش كۆز ئالدىمغا كېلىۋالدىغۇ؟
مەن بېشىمنى چايقىۋەتتىم، كۈچەپ چايقىدىم، كۆز ئالدىمدىكى خىيالىي مەنزىرە يوقالدى، لېكىن ئەتراپىمدا شىپىرلىغان بىر خىل ئاۋاز پەيدا بولدى. مەن ئەتراپىمغا قارىدىم، دەرەخلەرنىڭ ئۈستىگە قارىدىم، ھېچنېمە يوق؛ كەينىمگە قارىدىم، ئوخشاش، ئالدىمغا قارىدىم، يەنە ھېچنېمە يوق، سول يېنىمدىمۇ شۇ. ئوڭ تەرىپىمگە قارىدىم، چاتقاللىق ئىچىدىن كۆزۈمگە مىلتىلداپ تۇرغان بىر نەرسە كۆرۈندى. مەن ئۇ نەرسىگە تىكىلىپ قارىدىم. ئۇ چوغدەك يېنىپ تۇرغان بىر جۈپ كۆز ئىدى. ئۇنى كۆرۈپ تېنىم تىترەپ كەتتى، تەرلىدىم. مەندە ئۇنىڭ نېمىنىڭ كۆزى ئىكەنلىكىنى بىلىشكە تىرىشقۇدەك جۈرئەت قالمىغانىدى. دەرھال ئۆزۈمنى چېدىرىمغا ئالدىم، بۇمۇ يەتمىگەندەك ئىشىكنى مەھكەم ئېتىپ، ئىچىدىن تاقاق سېلىپ قويدۇم. نېمىلا دېگەن بىلەن ھوشيار بولغان يەردە بالا يوق-دە!
چېدىر ئىچىدە
[تەھرىر]چېدىر ئىچى. چاڭغىراققا تىكىلگىنىمچە كۆككە تەلمۈرۈپ ئولتۇرىمەن. كۆكتىكى ئاي پەرىشان ھالىمغا ئىچ ئاغرىتقاندەك، ماڭا مۇڭلۇق قاراپ تۇرىدۇ. يۇڭ-كاشايىپلار چېدىرنىڭ كەرەگە-ئوۋۇقلىرىنى مەھكەم چىرماپ تۇرغاندەك، مېنىڭ كاللامنىمۇ ھەر خىل خىياللار چىرمىۋالغان. قانداق قىلساممۇ ھېلىقى بىر جۈپ كۆز كۆز ئالدىمدىن كەتمەيتتى. نېمىدېگەن سۈرلۈك كۆزلەر-ھە! چوغدەك يېنىپ تۇرۇشلىرىچۇ!
كۆزلەر! كۆزلەر!...
تەڭرىم، مەن كۆزلەردىن: سۈر يېغىپ تۇرغان كۆزلەردىن، مەككارلىق، پىتنە-ئىغۋا چاقناپ تۇرغان كۆزلەردىن، نەپسانىيەت، شۇملۇق تۆكۈلۈپ تۇرغان كۆزلەردىن، ھەسەت ۋە ۋەھشىيلىك ئويناپ تۇرغان كۆزلەردىن ئۆزۈمنى قاچۇرۇپ، بۇ ئادەمسىز دالىدىن ماكان تۇتقان ئەمەسمىدىم؟! راست، مەن بايامقى كۆزدىن سۈردىن بۆلەك نەرسە ھېس قىلمىدىم، لېكىن كۆز — مۇھەببەت ھېس قىلدۇرالمىغان كۆز نەئۈچۈندۇ ساڭا باشقا كۆزلەرنىمۇ ئەسلىتىپ قويىدىكەن.
مەن جىق ئويلىدىم، ئۆزۈم ياشىغان، مەن بىزار بولغان مۇھىتنى ئويلىدىم، ئەمدى مەن ياشايمەن دەپ كەلگەن بۇ مۇھىتنى ئويلىدىم. خىيالىم يەنە بايامقى بىر جۈپ كۆزگە مەركەزلەشتى.
ئۇ ئەتراپىمدا نېمە قىلىدىغاندۇ؟
بۇ سوئالىمغا جاۋاب ئىزدەپ چېدىر ئىچىگە ئەلەڭلەپ قارىدىم، تۈڭلۈككە قارىدىم. ئاي ماڭا يەنە مۇڭلۇق قاراپ تۇرىدۇ. كىچىك يۇلتۇزلار كۆزىنى چىمچىقلىتىپ ھەيران، چوڭ يۇلتۇزلار يەنە ھېلىقى كۆزلەرنى ئەسلەتكەندەك يېنىپ تۇرىدۇ... خىيال دولقۇنلىرىدا تولا لەيلەپ ھارغان بولسام كېرەك، ئاخىر كۆزۈم ئۇيقۇغا كەتتى.
تاڭ
[تەھرىر]ئارىدىن قانچىلىك ۋاقىت ئۆتتى بىلمەيمەن، بىر چاغدا ئويغاندىم. تۈڭلۈككە قارىسام، تاڭ رەڭگى سۈزۈلۈپتۇ. سۈبھى چېغى دەپ ئويلاپ تۇرۇۋېدىم، چاڭغىراق چېتىدىن كۈچلۈك بىر نۇر ۋاللىدە چاقنىدى. ھەش-پەش دېگۈچە ئۆينى كۈندۈزدەك يورۇتۇۋەتكەن كۈچلۈك نۇردىن قاماشقان كۆزلىرىم ئىختىيارسىز يۇمۇلدى، كۆزلىرىمنى يۇمۇپ-ئېچىپ زورىغا ئاچتىم. ھوي... كۆزلىرىمنى چەكچەيتىپ ئېچىپ ئورنۇمدىن چاچراپ تۇردۇم. ئالدىمدا — نۇر چەمبىرىكىنىڭ ئىچىدە كۆك ياللىق بىر بۆرە تۇراتتى. قېتىپلا قاپتىمەن، قانچىلىك ۋاقىت قېتىپ قالغىنىمنى بىلمەيمەن. بىر ئاۋازدىن ئېسىمگە كەلدىم، بۇ ئاۋاز دەل ئالدىمدىكى بۆرىنىڭ ئاۋازى ئىدى. ئۇ ھۇۋلىغانىدى. بۇ ھۇۋلاش ئاخشام يىراقتىن ئاڭلانغان ھېلىقى ھۇۋلاش ئاۋازىنىڭ ئۆزى ئىدى. مەن ئۇنىڭ كۆزىگە قارىدىم، ئۇنىڭ كۆزى يېنىپ تۇراتتى. بۇ ئاخشام چاتقاللىقتا كۆرۈنگەن ھېلىقى كۆزنىڭ ئۆزى ئىدى، لېكىن سۈرلۈك ئەمەس ئىدى. توۋا، ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن ۋەھشىيلىك چىقمايدىغۇ؟ مۆلدۈرلەپ تۇرغىنى ئۇنىڭدىكى سەمىمىيلىكمىدۇ؟ كۆزلەرنىڭ دەقىقىلىك ئۇچرىشىشىدىن كېيىن، ئۇ كۆزىنى مەندىن ئېلىپ قاچتى، نېمىشقىدۇر، بىلمىدىم، شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ كۆزۈمگە ئىسسىق كۆرۈندى. توۋا، بۇ «قۇياش بولۇپ كىرگەن، كۆك بۆرە بولۇپ چىققان ئىشق»نىڭ — مۇھەببەتنىڭ كارامىتىمىدۇ؟ مەن يەنە ئۇنىڭ كۆزلىرىگە تىكىلدىم، لېكىن ئۇ مېنىڭ كۆزۈمگە قارىمىدى. بۇ ئۇنىڭ «سەمىمىيلىكنى كۆزلىرىمدىن ئەمەس، ھەرىكىتىمدىن كۆر» دېگىنىمىدۇ ياكى ئىنساننىڭ سىنچى كۆزلىرىنى نەزىرىگە ئىلمىغىنىمىدۇ؟!
ئۇ ماڭا ئارقىسىدىن مېڭىشقا ئىشارەت قىلدى. تۈڭلۈكتىن چۈشكەن ھېلىقى نۇرنىڭ خاسىيىتىدىن بولۇۋاتامدۇ ياكى ئۇنىڭ كۆزىدىكى نۇر مېنى سېھىرلەپ قويدىمۇ، بىلمىدىم؛ ئىشقىلىپ، ئىختىيارلىق چۇلۋۇرىنى ئۇ بۆرىنىڭ قولىغا تۇتقۇزدۇم.
بۆرە كەينىدىن
[تەھرىر]كېتىۋاتىمەن، ئۇنىڭ كەينىدىن كېتىۋاتىمەن، ئۇنىڭ ئىزىنى بېسىپ كېتىۋاتىمەن. ئورمانلىقتىن چىققاندىن كېيىن، ئۇ قىرغا قاراپ ماڭدى. مەن ئۆزۈمچە توختاپ قالدىم. كەڭ كەتكەن تۈزلەڭلىك مېنىڭ پىكىر دائىرەمنى ئېچىۋەتكەندەك قىلاتتى. مەن نەگە كېتىۋاتىمەن؟ نېمىنىڭ كەينىدىن كېتىۋاتىمەن؟
مەن ئۇ بۆرىگە كەينىدىن قارىدىم. ئۇنىڭ كۆك تۈسى ئاسمان ئېتىكىدە خۇددى كۆك بايراقتەك كۆزۈمگە تاشلاندى. نېمىلەرنى ئويلىغىنىمنى بىلمەيمەن، تەسەۋۋۇر ئېكرانىمدا ھەر خىل كۆرۈنۈشلەر پات-پات ئالمىشاتتى. يۈزى كۆپكۆك تۇغۇلغان بوۋاق... ئورمانغا چۈشكەن كۆك نۇر — دەرەخ كاۋىكىدا پەيدا بولغان پەرىزات، ئۇنىڭ كۆك كۆزلىرى... كەڭ كەتكەن كۆك چىملىق... كۆك ئاسمان... كۆك تەڭرى... مەن خىيال قۇچىقىدىن يۇلقۇنۇپ چىقىپ ئالدىمغا قارىغىنىمدا، ھېلىقى «بايراق»نىڭ خېلىلا يىراقلاپ كەتكەنلىكىنى كۆردۈم. كۆك تەڭرىنىڭ قۇدرىتىدىنمۇ، بىلمىدىم، دەرھال ئۇنىڭ كەينىدىن يۈگۈردۈم. مەن ئۇنىڭغا يېتىشىۋالغىنىمدا، ئۇ بىر بۆرە ئەمەس، بەلكى بىر توپ بۆرە سۈپىتىدە كۆزۈمگە تاشلاندى. چۆچۈپ كەتتىم، كۆزلىرىمنى چىڭ يۇمۇپ، ئاستا ئېچىپ قاراپ باقتىم، ئۇۋۇلاپ تۇرۇپمۇ قاراپ باقتىم، ھەتتا بېشىمنى سىلكىۋېتىپمۇ قاراپ باقتىم. ئالدىمدا ھەقىقەتەن بىر توپ بۆرە تۇراتتى. توۋا، بۇ نېمە ئىش؟ ئادەملەر توپىدىن قېچىپ چىققانىدىم، ئەمدى كېلىپ بۆرە توپىغا كىرىپ قالغىنىم نېمىسى؟
بۆرىلەر بىلەن ئويناش
[تەھرىر]بىر چاغدا ئۆزۈمنى بىر توپ بۆرىنىڭ ئوتتۇرىسىدا كۆردۈم. ئۇلار مېنى مەركەز قىلىپ چۆرگىلەيتتى، سەكرەيتتى، بەزىدە تېخى دومىلاپمۇ قوياتتى. مەن بولسام چەمبەرنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىدەك قېتىپلا تۇراتتىم.
ھېلىقى بۆرە ماڭا ئىشارەت قىلدى. مەن ئۇنىڭ قۇدرەتلىك سېھرى بىلەن ئويۇنغا چۈشتۈم: قاتارغا كىرىپ چۆرگىلىدىم، سەكرىدىم، موللاق ئېتىپمۇ قويدۇم، لېكىن ئۇلار مېنى پات-پات مەركىزىي نۇقتىغا چىقىرىپ قوياتتى. مەن جايىمدا پىرقىرىغىنىمچە، بىلەكلىرىمنى ئوينىتىپ ئۇسسۇلغا چۈشتۈم، تۇرۇپ-تۇرۇپ بارماقلىرىمنى چىرتىلدىتىپمۇ قويىمەن... ئويۇننىڭ قىزىقى ئاجايىپ بولىدىكەن. بىرئازدىن كېيىن مەندىكى قورقۇنچمۇ، ئەندىشىمۇ، ئىككىلىنىشمۇ، ياتسىراشمۇ يوقىلىپ، ئۆزۈمنى خۇددى ئۇلارنىڭ ئائىلىسىدىكى بىر ئەزادەكلا ھېس قىلىپ قالدىم.
بىرئازدىن كېيىن مېنى باشلاپ كەلگەن ھېلىقى بۆرە ئوتتۇرىغا چىقتى. باشقا بۆرىلەر بىر سۇر بۆرىنىڭ كەينىگە تىزىلدى. ئىككى بۆرە ئاللىقانداق ئاۋازلارنى چىقىرىپ، ئىككىسى بىر-بىرىگە ئۇدۇل ھالدا بىردەم ئوڭغا، بىردەم سولغا تاشلىنىشتى؛ سۇر بۆرىنىڭ كەينىدىكى بۆرىلەرمۇ ئالدىدىكى بۆرە قاياققا تاشلانسا، شۇ ياققا تاشلىناتتى. بۇ ماڭا «قارا-قارا قۇشلىرىم» ئويۇنىنى ئەسلەتتى. مەنمۇ دەرھال ئۇلارنىڭ كەينىگە قوشۇلۇۋالدىم، مەن ئۇياققا-بۇياققا سەكرەپ تۇرۇپ ئىچىمدە ئوقۇيتتىم:
— ئاللا-ئاللا، قۇشناچىم!
ئارقاڭدىكى نېمىلىرىڭ؟
— قارا-قارا قۇشلىرىم.
— ماڭا بىرنى بەرسەڭچۇ؟
— كۈچۈڭ يەتسە ئالساڭچۇ!
...
قوشاق ئوقۇش بىلەن بولۇپ كېتىپ، سەپنىڭ سىلجىش دائىرىسىدىن چەتتە قالغىنىمنى سەزمەي قاپتىمەن. مېنى ئەكەلگەن بۆرە ئۇدۇل ماڭا تاشلاندى. «بۆلۈنگەننى بۆرە يەر» دېگەن ماقال گۈپپىدە ئېسىمگە كەلدى. ئەگەر بۇ بۆرىنىڭ ماڭا دوستانىلىقى بولمىغان بولسا، بۇ ماقال مېنىڭ شۇم قىسمىتىمدە ئۆز ئىسپاتىنى تاپقان بولماسمىدى؟ خەيرىيەت، ئۇ بۆرە مېنى يەۋەتمىدى، بەلكى كەينىگە قوشۇۋالدى.
ئويۇن خېلى داۋاملاشتى. سۇر بۆرىنىڭ كەينىدىكى بۆرىلەرنىڭ بىرسىمۇ سەپتىن بۆلۈنۈپ كەتمىدى، مېنىڭ كەينىمگىمۇ يېڭى ئەسىر قوشۇلمىدى. ئويلاپ باقسام، بۇ بۆرىلەرنىڭ ھەرىكەتتە بىردەك بولۇش، بۆلۈنۈپ كەتمەسلىك، ھەرقانداق چاغدا كوللېكتىپنىڭ بىر گەۋدە بولۇشىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن قىلىۋاتقان مەشىقى ئىكەن. بۆرىلەر بۇ ئويۇندا ھەرىكەت بىردەكلىكىنى نامايان قىلدى، مەن بولسام ئىنسانلىقىمنى قىلدىم.
ھۇجۇم
[تەھرىر]مەن بۆرىلەرگە ئەگىشىپ كېتىۋاتىمەن، ھەممىگە، ھەممىگە زەن سېلىپ كېتىۋاتىمەن. بىرئازدىن كېيىن ئۇلار بىر توپ كالىغا ئۇچراشتى. مەن ئۇلارنى «كالىلارغا ھازىرلا ھۇجۇم قىلىدىغان بولدى» دەپ ئويلىغانىدىم، لېكىن ئۇنداق بولمىدى. ئۇلار پايلاپ يېتىشتى. مەن بىر دەرەخنىڭ دالدىسىدا تاماشا كۆرۈپ ئولتۇردۇم. كالىلار بۆرىنىڭ پۇرىقىنى سەزگەن بولسا كېرەك، دەرھال بىر يەرگە غۇژمەكلەشتى. بۆرىلەر ئۇلارنى قورشاپ كەلدى. كالىلار قېچىپ كېتىشكە كۆزى يەتمىگەنمۇ قانداق، دەرھال بۇ رەھىمسىز رېئاللىققا ئۇدۇل يۈزلەندى: ھەممىسىنىڭ قۇيرۇق تەرىپى بىر يەردە، مۈڭگۈزلىرى بۆرىلەر تەرەپكە نەيزىدەك تەڭلىنىپ تۇراتتى. بۆرىلەر ئۇلارنىڭ ئەتراپىنى ئايلىنىشقا باشلىدى، بىرەرسىمۇ ھۇجۇمغا ئۆتمىدى، ئايلىنىۋەردى. مەن بۆرىلەردىكى سەۋرچانلىققا ھەيران قالدىم. كالىلار بولسا تۇياقلىرى بىلەن يەرنى چاپچىپ، بۆرىلەرگە ھوشيارلىق بىلەن تىكىلەتتى. بۆرىلەرمۇ ئۇلاردىن كۆز ئۈزمەيتتى. ئاخىر بۆرىلەر كالىلارنىڭ ئالدىغا بىر قېتىم ئېتىلىپ باردى، لېكىن كالىلار سېپىنى بۇزمىدى؛ ئىككىنچى قېتىم يەنە ئېتىلىپ باردى، كالىلار يەنىلا غۇژمەك ھالىتىنى ساقلىدى... بۇ خىل ئەھۋال يەتتە-سەككىز قېتىم داۋاملاشتى. بۆرىلەر يەنىلا نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى، شۇنىڭ بىلەن بۆرىلەر كەينىگە چېكىنىپ ئورماننىڭ ئىچىگە كىرىپ كەتتى. مەن بۆرىلەرنى «مەغلۇبىيىتىگە تەن بەردى» دەپ ئويلىدىم. كالىلارمۇ شۇنداق ئويلىغان بولسا كېرەك، ئۆزلىرىنىڭ ھالقىسىمان مۇداپىئە ھالىتىنى بۇزۇپ بەھۇزۇر يايلاشقا باشلىدى.
دەل شۇ چاغدا ئىككى بۆرە چېچىلىپ يۈرگەن كالىلارنىڭ ئارىسىغا ئوقتەك ئېتىلىپ كىردى. بۇ تۇيۇقسىز ھۇجۇمدىن كالىلار چۆچۈپ كەتتى. مەنمۇ چۆچۈپ كەتتىم. ئۇلار ئۆز ئالدىغا قېچىشقا باشلىدى، باشقا بۆرىلەرمۇ تەرەپ-تەرەپتىن ئۇلارغا يوپۇرۇلدى. شۇ قالايمىقانچىلىقتا مەن كالىلارنىڭ ئارىسىدىكى بىرىنىڭ پۇتى ئاقساق ئىكەنلىكىنى بايقاپ قالدىم. بۆرىلەر قېچىۋاتقان باشقا كالىلارغا يول بېرىپ، ھۇجۇم نىشانىنى ھېلىقى ئاقساق كالىغا مەركەزلەشتۈردى. بىر بۆرە ئۇ كالىنى كەينىدىن چىشلىدى، كالا ئېچىنىشلىق مۆرىگىنىچە كەينىگە بۇرۇلۇۋىدى، يەنە بىر بۆرە كېلىپ ئۇنىڭ بوغۇزىنى قايدى؛ كالا بوينىنى ئوڭشاپ بولغۇچە، ئۈچىنچى بۆرە كېلىپ ئۇنى كەينى پۇتىدىن چىشلەپ يىقىتتى، شۇنىڭ بىلەن باشقا بۆرىلەرمۇ بىراقلا يوپۇرۇلۇپ كېلىپ ئۇنىڭ جېنىنى ئالدى.
مەن بۆرىلەرنى قەيسەر ئىكەن دەپ قارىدىم. يەتتە-سەككىز قېتىملىق ئۇرۇنۇشتىمۇ ئۇتۇقلۇق نەتىجىگە ئېرىشەلمىگەندە، مەن قانداق قىلار ئىدىم؟ جەزمەن نىيىتىمدىن يانغان بولاتتىم، لېكىن بۆرىلەر ئۇنداق قىلمىدى، مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشمىگۈچە زادى بولدى قىلمىدى؛ ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتتىكى، نىيىتىنى ئۆزگەرتمىدى. ئۇلارنىڭ بىر-بىرىگە ماسلىشىشىچۇ تېخى، ئۈنسىز-داۋراڭسىز، ھەربىرى بۇ ھۇجۇمدا قانداق رول ئويناشنى، قايسى نۇقتىدىن ئۆز كۈچىنى جارى قىلدۇرۇشنى بىلدى.
ئۇيۇشقان كۈچ چېچىلاڭغۇ كۈچنى يەڭدى. ھۇجۇمدا بىرەر بۆرىمۇ شەخسىيەتچىلىك قىلمىدى، غەلىبىدىن كېيىن بىرەرسىمۇ شۆھرەت دەۋاسى قىلمىدى، ئۆزىنى چاغلىماي تەمەننا قويمىدى؛ ھەربىرى «مۇشۇنداق قىلىشىم كېرەك» دەپ قارىدى. مەن ئويلىنىپ قالدىم: ئەگەر مەنمۇ ئۆز جامائىتىم ئىچىدە ئاشۇنداق ئۈنسىز ماسلىشىشنى بىلگەن بولسام، باشقىلارمۇ شۇنى بىلگەن بولسا، ئۇ چاغدا ئىنساننىڭ ئەمەلگە ئاشۇرالمايدىغان مەقسىتى بولماس ئىدى چوقۇم!
پاتقاقلىقتا
[تەھرىر]مەن يەنە بۆرىلەر توپىنىڭ كەينىدىن كېتىۋاتىمەن، ھەممىگە زەن سېلىپ، زەن سېلىپ كېتىۋاتىمەن.
بىر چاغدا بىر پاتقاقلىققا كىرىپ قالدۇق. پاتقاق يولدا مېڭىش ھەقىقەتەن قىيىن، بولۇپمۇ ئالدىدا ماڭغۇچى ئۈچۈن نەقەدەر تەسلىكى كۆزگە كۆرۈنۈپ تۇرغان ئىش. ئەڭ ئالدىدا بۆرىلەرنىڭ سەردارى يول ئېچىپ ماڭدى، خېلى بىر پەستىن كېيىن ئۇ ھارغان بولسا كېرەك، سەپتىن چەتكە چىقىپ تۇردى. ئۇنىڭ كەينىدىكى بۆرە توپنى باشلاپ كېتىۋەردى. سەردار بۆرە مەن ئۇنىڭ ئالدىغا يېقىنلاشقاندا مېنىڭ كەينىمدىن ماڭدى. ئەمدى ئۇ بىر بۆرىنىڭمۇ سەپتىن چۈشۈپ قالماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋەزىپىسىنى زىممىسىگە ئالغانىدى. بېشىدا كېتىۋاتقان بۆرە بىر پەستىن كېيىن سەپتىن يانغا چىقىپ، كىچىك بۆرىلەر يېقىنلاشقاندا ئۇلارنىڭ ئالدىغا كىرىپ ماڭدى. ئەمدى بېشىدا كېتىۋاتقان بۆرە بىر پەستىن كېيىن ئۇنىڭ كەينىگە قوشۇلدى. شۇنداق قىلىپ ھەممىسى نۆۋەت بىلەن يول ئېچىپ ماڭدى، كۈچ كۈچكە ئۇلىنىپ تۇردى، يولمۇ ناھايىتى ئۈنۈملۈك بېسىلدى. دېمەك، بۆرىلەر توپىدا جاپانى بىرىگىلا ئىتتىرىپ قويىدىغان، ھەممىدە بىرىگىلا ئارتىلىۋالىدىغان ئىش يوق ئىكەن. ئۇلار بىر-بىرىگە تايىنىدىكەن، ماسلىشىدىكەن، ھەمكارلىشىدىكەن. مانا ساداقەت دېگەن! بۆرە بىزچە ئاڭسىز ھايۋان ئىدى، خوش، ئۇنداقتا ئۇلاردىكى بۇ ئاڭ نەدىن كەلدى؟ ئىنسان ئاڭلىق ھايۋان ئىدى، لېكىن ئىنسان كوللېكتىپىنىڭ ھەممە ئەزاسىدىلا ئاشۇ ئاڭ بارمۇ؟
مەن بۆرىلەرنىڭ ئىزىنى بېسىپ كېتىۋاتىمەن، سەردار بۆرە مېنىڭ ئىزىمنى بېسىپ كېلىۋاتىدۇ. مەن خۇددى بۆرىدەك، ياكى بولمىسا ئۇلار خۇددى ئادەمدەك تولىمۇ ئىناق كېتىۋاتىمىز. مەن ئۆزۈمنى بۆرىگە ئوخشاتقىنىمدا، بۇ ئىناقلىقنىڭ ئىسپاتىنى مۇشۇ سەپەردىن تاپقىلى بولىدۇ؛ لېكىن ئۇلارنى ئادەمگە ئوخشاتقىنىمدا، ئىناقلىقنىڭ ئىسپاتىنى تولۇق دېگىلى بولارمۇ؟ بۆرىلەرنىڭ بۇ توپىدا سۇر رەڭلىكلىرىمۇ، قوڭۇر رەڭلىكلىرىمۇ، كۈمۈش رەڭلىكلىرىمۇ، ئوچۇق سېرىق، ھەتتا قىزىل رەڭلىكلىرىمۇ بار، لېكىن رەڭلىرىنىڭ ھەر خىل بولۇشى ئۇلارنىڭ ئىناقلىقىغا تەسىر يەتكۈزەلمىگەن. ئىنسانلاردىچۇ؟ ئۆڭىنىڭ ئاق، قارا، سېرىق دېگەندەك بىرنەچچە خىلغا بۆلۈنگەنلىكىمۇ خېلى بىر يىللارغىچە ئۇلارنىڭ ئىناقسىزلىقىنىڭ سەۋەبچىسى بولۇپ كەلگەنىدىغۇ؟!
ۋاي، بۇ نېمە ئىش؟
[تەھرىر]بۆرىلەرنىڭ ئىچىدە بىر بۆرە خېلىدىن بۇيان مېنىڭ دىققىتىمنى تارتىپ تۇراتتى. ئۇ تۇرۇپ-تۇرۇپ توپتىن قېلىپ قالاتتى. باشتىن بۆرىلەر ئۇنى ساقلاپ تۇرۇپ ياكى يېنىغا بېرىپ، ئۇنى تۇمشۇقلىرى بىلەن پۇرايتتى، يالايتتى، پەنجىلىرى بىلەن ئۇنىڭ ياللىرىنى سىلاپ قوياتتى، ئاخىر ئۇنى قاتارغا ئېلىپ ماڭاتتى.
پاتقاقلىقتىن ئۆتۈپ خېلى بىر مۇساپىدىن كېيىن بىر چاتقاللىقتا توختىدۇق. دەل مۇشۇ چاغدا مەن ئۇ بۆرىنىڭ ماڭا تىكىلىپ قالغانلىقىنى سەزدىم. مەن باشقا بۆرىلەرنىڭ ھەتتا مېنى تۇنجى كۆرگەندىمۇ ماڭا بۇنچىلىك تىكىلىپ قارىغانلىقىنى بايقىمىغانىدىم. تۇيۇقسىز ئۇ بۆرە ماڭا قاراپ خىرىلدىدى، يۈرىكىم ئەنسىز قېقىپ كەتتى. ئۇ ماڭا ئۇشتۇمتۇت تاشلاندى، قانداقلارچە ئوڭدۇسۇمغا ئۇچۇپ كەتكەنلىكىمنى سەزمەي قاپتىمەن. كۆز ئالدىمدا ئۇ بۆرىنىڭ ئىرسايغان چىشلىرى، ساڭگىلىغان تىلى، قان تولغان كۆزلىرىدىن بۆلەك ھېچنېمە يوق ئىدى. شۇ ئارىدا يۈز-كۆزلىرىمگە، باش-بوينۇمغا قۇيرۇق، يۇڭ-تۈكلەرنىڭ قالايمىقان تېگىۋاتقانلىقىنى سەزدىم... بىر چاغدا كۆزۈمنى ئاچسام، بۆرىلەر بىر چەتتە قالايمىقانلىشىپ كېتىپتۇ. زەن سېلىپ قارىسام، ھېلىقى بۆرىگە ھەممە بۆرە تەڭلا تاشلانغانىكەن. بىر چاغدا ھېلىقى بۆرە يارىلانغان ھالدا دالىغا قاراپ قاچتى. ئۇنىڭ يۈگۈرگەن چاغدىكى قىسىلغان قۇيرۇقىلا كۆز ئالدىمدا قاپتۇ. مەن ئورنۇمدىن تۇردۇم. ھېلىقى بۆرە مېنى چىشلەشكە ئۈلگۈرەلمىگەنىدى. مەن ئەمدى باشقا بۆرىلەردىنمۇ ئەنسىرەپ تۇرۇۋېدىم، ئۇلار قۇيرۇقلىرىنى شىپاڭشىتىپ ئەتراپىمدا ئايلانغىلى تۇردى. ئۇلار ماڭا قارىمايتتى، باشلىرىنى يەرگە قاراتقان ھالدا مېنى مەركەز قىلىپ چۆرگىلەيتتى. مەن بۇنى «ئۇلارنىڭ خىجالەت بولۇۋاتقىنى» دەپ ھېسابلاشقا مەجبۇر بولدۇم. ئويلاپ باقسام، ھېلىقى بۆرە ئەسلىدە كېسەل ئىكەن. كېسەل قاتتىق تۇتقاندا، ئۇ تەبىئىتىدىن يىراقلىشىپ ماڭا ھۇجۇم قىلغان. دېمەك، بۆرە ئەسلى تەبىئىتى بويىچە ئادەمگە چېقىلمايدىكەن، چېقىلمىغان ئادەمگە ھەرگىز چېقىلمايدىكەن؛ لېكىن بىزچۇ؟...
گۈلخان ئەتراپىدا زۇلمەت
[تەھرىر]يىراقتىن گۈلخان يورۇقى كۆرۈندى. قاراڭغۇلۇقتىكى بۇ نۇرلۇق شولا مەندىن شۇنچە يىراق بولسىمۇ، لېكىن ۋۇجۇدۇمنى ئىللىق بىر تۇيغۇغا چۆمدۈردى. مەن گۈلخانغا قاراپ قەدىمىمنى تېزلەتتىم. بۆرىلەرمۇ مېڭىشىنى تېزلىتىپ يەڭگىل يورغىغا چۈشتى. ئەمدى ئۇلارغا يېتىشىپ مېڭىش ئۈچۈن يۈگۈرۈشۈمگە توغرا كەلدى. گۈلخانغا يېقىنلاشقاندا بۆرىلەر يورغىسىنى شاپپىدە توختاتتى. مەنمۇ يۈگۈرۈشتىن توختىدىم. ئۇلار گۈلخانغا چەكچىيىپ قارايتتى، كۆزلىرى ئوت يورۇقىدا خۇددى يېنىۋاتقاندەك كۆرۈنەتتى. بۆرىلەر گۈلخاندىن يىگىرمە-ئوتتۇز قەدەمچە نېرىدا يېرىم ھالقىسىمان پىرقىراشقا باشلىدى. شۇ ئەسنادا ئاسماندا ھىلال ئاي پەيدا بولدى. بۆرىلەر كەينىگە داجىغان ھالدا ئايغا قاراپ تەلمۈردى. ئۇلار دەم ئوتقا، دەم ئايغا قارايتتى. بىر بۆرە ھۇۋلىدى، كەينىدىنلا ئۇنىڭغا يەنە بىرى، ئۇلىشىپلا يەنە بىرى، ئارقىدىن ھەممىسى قوشۇلۇپ ھۇۋلاشقا باشلىدى. ھەربىرىدە ئۆزىگە خاس ئاۋاز، لېكىن ھەممىسىلا بىر ئاھاڭدا ھۇۋلايتتى. ئۇلارنىڭ ئاھاڭى ماڭا تولىمۇ مۇڭلۇق بىلىندى. ئۇلار نېمىشقا مۇڭلىنىۋاتقاندۇ؟ ئاينىڭ مۇڭلۇق ھالىتىگە قاراپمۇ؟...
بىرئازدىن كېيىن ئۇلارنىڭ ھۇۋلىشى ماڭا ئەنسىز بىلىندى. ئۇلارغا نېمە ئەنسىز تۇيۇلۇۋاتقاندۇ؟ ئوتمۇ؟ كۆكتىن چۈشكەن چاقماق، كۆيگەن ئورمان، كۈل بولغان ئۇۋا، ئىسراپ بولغان ھايات... ئۇلارنىڭ كۆز ئالدىغا كېلىۋالغانمىدۇ؟ ياكى...
«پاڭ-پۇڭ...» تۇيۇقسىز ئېتىلغان ئوق ئاۋازلىرى خىيالىمنى تۇيۇقسىز بۆلۈۋەتتى. ئېسىمنى يىغىپ بولغۇچە، يېنىمدىكى بىر بۆرىنىڭ گۈپپىدە يەرگە يىقىلغانلىقىنى كۆرۈپ قالدىم. ئىختىيارسىز كەينىمگە داجىدىم. داجىغاندىمۇ خېلى داجىدىم. كەينىمگە بۇرۇلمىغىنىمنى ھېسابقا ئالمىغىنىمدا، «داجىدىم» دېگەندىن كۆرە «قاچتىم» دېگىنىم تۈزۈك ئىدى. لېكىن بىر بۆرە ئوقتەك ئېتىلىپ كېلىپ ھېلىقى يىقىلغان بۆرىنىڭ ئۈستىگە ئۆزىنى ئاتتى. «پاڭ-پۇڭ» قىلغان ئوق ئاۋازى بىلەن ئۇ بۆرىمۇ قەددىنى رۇسلىيالماي يېتىپ قالدى. كەينىدىن يەنە بىر بۆرە يىقىلغان بۆرىلەرنىڭ ئالدىغا قاراپ يۈگۈردى. مەن شۇ چاغدىلا چۈشەندىم: بۆرىلەر ئوق تەگكەن قېرىنداشلىرىنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆلۈم گىردابىغا ئاتماقتا ئىدى. مەن كەينىمگە داجىغانلىقىم ئۈچۈن نومۇس قىلدىم-دە، ھېچنېمىگە قارىماي يۈگۈردۈم؛ ئەپسۇس، مەن بېرىپ بولغۇچە ئۈچىنچى بۆرىمۇ ئوق يەپ يىقىلدى. مەن يىقىلغان بۆرىلەر بىلەن يۈگۈرۈپ كەلمەكچى بولغان بۆرىلەرنىڭ ئارىلىقىغا كىرىپ تۇرۇۋالدىم. مەن شۇ تۇرۇشۇمدا تىرىك بۆرىلەرگە گويا: «سىلەر ئۆلۈم ئارقىلىق ئار-نومۇسسىز نائەھلىلەرنى نىيىتىدىن ياندۇرالمايسىلەر. قۇربان بېرىش پەقەت ۋاپا-ساداقەت ئەقىدىسى ئالدىدا تەسىرلىنىشنى بىلىدىغانلارغىلا ئۆز قۇدرىتىنى كۆرسىتەلەيدۇ» دەۋاتاتتىم. مەن شۇ تۇرۇشۇمدا قوراللىقلارغا: «ئاتساڭلار مانا مېنى ئېتىڭلار. نەزىرىڭلاردا مەن بىر ئەرزىمەس ئادەم قاتارىدا ئۆلسەممۇ، لېكىن مەن ئۆزۈمنى بۆرە قاتارىدا ئۆلدۈم دەپ ھېسابلايمەن» دەۋاتاتتىم. قوراللىقلار ماڭا تەھدىت سېلىپ، ئاسمانغا قارىتىپ بىرنەچچە پاي ئوق ئاتتى. مەن جايىمدىن مىدىرلىمىدىم. بۆرىلەر مەقسىتىمنى چۈشەنگەن بولسا كېرەك، كەينىگە داجىپ-داجىپ تۈن قاراڭغۇلۇقىدا غايىب بولدى.
مەن بۆرىلەرنى قاچۇرۇۋەتكەندىن كېيىن، ھاياجاندا قىزىغان قانلىرىم ئاستا-ئاستا بېسىلدى. قانداقتۇر بىر ئادەملەرنىڭ چۇقانلىرى، دەرەخلەرنىڭ قايرىلىپ سوقۇلۇشلىرىدىن چىقىۋاتقان ئاۋازلار، يارىلانغان بۆرىلەرنىڭ ئېچىنىشلىق ئىڭراشلىرى، گۈلخان ئوتىنىڭ قىسرىلاشلىرى كاللامدا ئەكس ئەتتى. مەن ئېسىمگە كەلگەندە، بىرنەچچە قوراللىق ئادەم يىقىلغان بۆرىلەرنىڭ تېرىلىرىنى تېنىدىن ئايرىۋاتاتتى. ئۇلارنىڭ چىرايىغا قارىغۇممۇ كەلمىدى. كۆزۈم پەقەت ئۇلارنىڭ پاجىئە چاچقان مىلتىقىدا، گۇناھسىز بۆرىلەرنىڭ قېنىغا بويالغان پىچىقىدىلا ئىدى. مىلتىقلىرىنى تارتىۋېلىپ، ئۇلارنى ئېتىۋەتكۈم كەلدى؛ پىچاقلىرىنى تارتىۋېلىپ، قانلىرىنى بۆرە قانلىرىغا قوشۇۋەتكۈم كەلدى. لېكىن مەن ئاجىز ئىدىم. ئۇلارنىڭ ماڭا نېمىلەرنى دېگىنىنىمۇ بىلمەيمەن، بىلگۈممۇ كەلمىدى. قاچان كەتتى، قانداق كەتتى، قارىغۇممۇ كەلمىدى. بىر چاغدا قارىسام، گۈلخان ئالدىدا ئولتۇرۇپتىمەن. قانداق قىلساممۇ ئىسسىيالمىدىم، مۇزلىغان قەلبنى ھەرقانداق ئوتمۇ ئىسسىتالمايدىكەن. يېنىۋاتقان ئوتقا تىكىلگىنىمچە ئولتۇرۇپتىمەن، ئولتۇرۇپتىمەن، ئاخىر لاۋۇلداپ تۇرغان ئوتلارمۇ ئۆچتى؛ كۈل ئاستىدا مىلتىلداۋاتقان چوغدىن كۆزۈمنى ئۈزۈپ قارىسام، شەرق تەرەپ قىزىرىپ ئېچىلىپ كېتىپتۇ.
مۇقەددەس ئەستىلىك
[تەھرىر]ئورنۇمدىن تۇردۇم. تېرىسى سويۇپ تاشلانغان بۆرىلەرنىڭ قىپقىزىل تېنىگە قاراپ، ئۆزۈمنى خۇددى قان ئىچىدە تۇرغاندەك ھېس قىلدىم. گويا پۈتۈن ئەتراپ قىزىللىق ئىچىدە، ھاۋادىنمۇ پەقەت قان ھىدى كېلىۋاتقاندەك. مەن شۇ تاپتا ئاللىقانداق بىرسىنى ئۆلۈمدىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقان جەرراھمۇ ياكى گۆشنى ئەپچىللىك بىلەن پارچىلاۋاتقان قاسساپمۇ ۋە ياكى ۋەھشىيلىشىۋاتقان جاللاتمۇ، بىلمىدىم؛ يانچۇقۇمدىن كىچىككىنە كىچىك پىچىقىمنى چىقاردىم. بېرىپ بىر بۆرىنىڭ پېيىدىن ئازراق كېسىۋالدىم، ئوشۇقىنىمۇ چىقىرىپ يىپقا چىگىپ بوينۇمغا ئاستىم؛ ئاندىن نەم تۇپراقنى قوللىرىم بىلەن كولاپ ئورەك ئېچىپ، بۆرىلەرنىڭ جەسىتىنى كۆمدۈم. بۆرىدىن ئالغان مۇقەددەس ئەستىلىكنىڭ ئورنىغا پىچىقىمنى دۆۋىلەنگەن تۇپراقنىڭ ئۈستىگە سانچىپ قويدۇم. مەن ئۇلارنىڭ روھىغا ئاتاپ كۆككە قاراپ دۇئا قىلدىم؛ كۆزۈمدىن ياش ئاقتى، بۇ ياش بارماقلىرىمدىكى قاننى يۇيۇپ ئاقتى. قان-ياشلىرىم تۇپراققا چۈشتى. مەن كۆك تەڭرىدىن تىلىدىم: «ئەي قۇدرەت ئىگىسى، مېنىڭ مۇشۇ قان-ياشلىرىمدىن گۈل-چېچەكلەر ئۈنسۇن، مۇشۇ ناتىۋان، گۇناھسىز بۆرىلەرنىڭ قەبرىسى مەڭگۈ-مەڭگۈ گۈلگە پۈركەنسۇن!»
قانغا پاتقان قىشلاق
[تەھرىر]كېتىۋاتىمەن، كېتىۋاتىمەن، سەندىلىپ مېڭىپ كېتىۋاتىمەن. نېمە ئويلاۋاتىمەن، قەيەرنى نىشان قىلىپ كېتىۋاتىمەن، بىلمەيمەن. كەينىمدە يېشىللىقلار قالدى، چۆل-جەزىرىلەرمۇ قالدى، يەنە ئالدىمدا كۆكەرتىلگەن زېمىن... بىر چاغدا «كۆزۈڭنى ئاچ» دېگەندەك بىر سادا ئاڭلاندى. ئوچۇق كۆزلىرىمنى قايتىدىن ئاچتىم. قارىسام، كۆز ئالدىمدا بىر دەھشەتلىك مەنزىرە: كەپىلەر بىلەن چاتقال دەرەخلەر كۆيۈۋاتقان، كالىلار ئېچىنىشلىق مۆرىشىۋاتقان، قويلار تارقىلىپ ئۇياق-بۇياققا قېچىۋاتقان، ئۇ-بۇ ئۆيلەرنىڭ ئالدىدا ئادەم جەسەتلىرى سۇنايلىشىپ ياتقان... بۇ پاجىئەگە قاراپ تۇرۇپلا قالدىم. ئىس-تۈتەكلەر كۆزلىرىمنى، قان پۇرىقى بۇرنۇمنى ئېچىشتۇردى. كۆزلىرىمنى سۈرتۈپ جەسەتلەرگە يېقىنلاشتىم. ئۇلارنىڭ جېنىغا زامىن بولغىنى يىرتقۇچ ھايۋانلار ئەمەس، بەلكى ئادەم ئىكەن. ھەممىسىنىڭلا بەدىنىدە ئوق ئىزلىرى تۇراتتى. مەن جەسەتلەرگە قاراپ پېشانەمنى تۇتۇپ ئولتۇرۇپ كەتتىم. ۋەھشىيلىك، ئاھ ۋەھشىيلىك! بۆرىلەر ئىچىدىمۇ مۇنچىلىك ۋەھشىيلىك يوق ئىدىغۇ! ئادەملەرگە نېمە بولغان؟ ئادەملەر، ئەي ئادەملەر! سىلەر ئەسلىنى سۈرۈشتۈرگەندە ئادەم ئاتا بىلەن ھەۋۋا ئانىنىڭ ئەۋلادلىرى ئىدىڭلار. قابىل بىلەن ھابىلدىن قالغان ئۆچمەنلىك ئۇدۇمى پات-پات سىلەرنى قىرغىنچىلىققا قۇترىتىپ تۇردى. سىلەرنىڭ ئۆزۈڭلارنى ئاقلايدىغان باھانە-سەۋەبىڭلار ناھايىتى كۆپ. زېمىن ئەسلىدە ھەممىڭلارنىڭ، ھەممىمىزنىڭ، بارلىق جانلىقلارنىڭ ماكانى ئىدى، لېكىن سىلەر پەقەت ئۆزۈڭلارنىلا ئويلىدىڭلار. ئۆزۈڭلارنى قۇدرەت تاپقۇزۇش ئۈچۈن بىر نەچچىڭلار بىرلەشتىڭلار. بۇ جەمئىيەتلەر ۋاقتى كەلگەندە باشقا خەلقلەرنى، بارلىق جانلىقلارنى ئەرزىمەس نەرسە قاتارىدا كۆردى، بەزىلەرنىڭ ھەتتا نەسلىنى قۇرۇتۇۋەتتى...
كېچە ئۆلتۈرۈلگەن بۆرىلەر... ئالدىمدا سۇنايلىشىپ ياتقان جەسەتلەر... قان-ياش ئىچىدە قالغان قىشلاق... كۆز ئالدىمدا پات-پات ئالمىشاتتى. بۇ كۆرۈنۈشلەرنى كۆيۈۋاتقان دەل-دەرەخلەردىن پۇرقىراپ چىققان ئىس-تۈتەكلەر ئۈزلۈكسىز كۆمۈپ تۇراتتى.
كۆزلىرىمدىكى ئاچچىق، بوغۇزۇمدىكى ئاچچىق، يۈرىكىمدىكى ئاچچىق ھەممىسى بىرلىشىپ ئۆزىنى كۆرسەتتى. مەن ئۆچ ئالماقچى بولدۇم؛ ئۆز ئەسلىدىن يىراقلاشقان، ئادەملىك تەبىئىتىنى يوقاتقان ئاچكۆزلەردىن ئۆچ ئالماقچى بولدۇم. يانچۇقۇمدىن بۆرىنىڭ سىڭىرىنى ئالدىم-دە، چوغنىڭ ئۈستىگە قويدۇم. سىڭىر چىسىرلاپ سۈيى قېچىپ، ئاندىن تارتىشىپ قورۇلۇشقا باشلىدى. «مەن قەرز قايتۇردۇم، — دېدىم ئىچىمدە، — بۇ شۇملۇقنى قىلغان قوللار چوقۇم مۇشۇ سىڭىردەك كىرىشىپ-تارتىشىپ قالسۇن، كۆڭۈللەر مۇشۇ سۈيى قاچقان سىڭىردەك قۇرۇسۇن، پۈتۈن بويۇنلاردىكى پەي-مۇسكۇللار ئۆز ئېلاستىكلىقىنى يوقاتسۇن!» مەن بۆرىگە تېۋىنىۋاتاتتىم، كۆك بۆرىنىڭ روھىغا تېۋىنىۋاتاتتىم.
جاھان مەنزىلىدە
[تەھرىر]مەن بىر خىل قەيسەر روھنىڭ مەدىتى بىلەن ئورنۇمدىن تۇردۇم. قان-ياش، ئىس-تۈتەك قاپلىغان قىشلاقنى كەينىمدە قالدۇرۇپ، سەپىرىمنى داۋاملاشتۇردۇم. مەن ھېلىقى بۆرىلەرنى ئىزدەپ تېپىش نىيىتىگە كەلدىم. مەن كونا-يېڭى چوڭ قۇرۇقلۇقلارنىڭ خېلى جايلىرىنى ئايلاندىم، قەدىمكى ئۆڭكۈرلەرگە كىردىم، ئۇلارنىڭ تاشقا ئويۇلغان سۈرەتلىرىنى كۆردۈم ①. توقىسىغا بۆرىنى ئېمىۋاتقان ئىنسان بالىلىرىنىڭ كۆرۈنۈشلىرى چۈشۈرۈلگەن كەمەرنى ② بېلىمگە باغلىدىم؛ بۇ — ئىرادە كەمىرى ئىدى. دەستىسىگە بۆرە سۈرىتى چۈشۈرۈلگەن قامچىنى ③ قولۇمغا ئالدىم؛ بۇ مېنى ھەرگىز بوشاشتۇرمايدىغان ھەيدەكچى ئىدى. ئېگىرىگە بۆرە سىماسى چۈشۈرۈلگەن ④ كۆك تۇلپارنى مىندىم؛ بۇ — ئەركەكنىڭ قانىتى ئىدى. تىبېر دەرياسىنىڭ تىرېن دېڭىزىغا قۇيۇلىدىغان جايىدا ئىنسان بالىلىرىنى ئېمىتىۋاتقان ئانا بۆرىنىڭ ھەيۋەتلىك ھەيكىلىنى كۆردۈم. بۇ كەمىرىمدىكى ئويمىنىڭ چوڭايتىلغان ھەم مۇكەممەل شەكلى ئىدى.
مەن بۇ ھەيكەل ھەققىدىكى ھېكايىنى ئاڭلىدىم: قەدىمكى زامانلاردا دەل مۇشۇ دەريا بويىدا بىر دۆلەت بار ئىكەن. ئۇكىسى پادىشاھ ئاكىسىنى ئۆلتۈرۈپ تەختىنى تارتىۋاپتۇ، ئاندىن ئاكىسىنىڭ ئۇرۇق-جەمەتىنى قىرىپتۇ. پەقەت بىر جىيەن قىزلا ئامان قاپتۇ. جىيەن قىز ئۆمۈر بويى توي قىلمايدىغان روھانىي بولۇشقا مەجبۇر قىلىنىپتۇ. لېكىن، ئويلىمىغان يەردە بۇ قىز قوشكېزەك پەرزەنت كۆرۈپتۇ. غەزەپلەنگەن پادىشاھ قىزنى ئۆلتۈرۈپ، ئىككى بالىنى دەرياغا تاشلىۋېتىپتۇ. بۇ بالىلارنى بىر چىشى بۆرە قۇتقۇزۇۋېلىپ، ئۆز سۈتى بىلەن بېقىپ چوڭ قىپتۇ... بالىلار چوڭ بولغاندىن كېيىن پادىشاھنى ئۆلتۈرۈپتۇ ۋە بۆرە ئۆزلىرىنى قۇتقۇزۇۋالغان جايدا بىر شەھەر بىنا قىپتۇ. كېيىن ئاكا-ئۇكا ئىككىسى بۇ شەھەرنى قايسىسىنىڭ نامى بىلەن ئاتاش مەسىلىسىدە كېلىشەلمەي قېلىپ، ئاكىسى ئۇكىسىنى ئۆلتۈرۈپتۇ ۋە بۇ شەھەرنى ئۆزىنىڭ نامى بىلەن «رىم» دەپ ئاتاپتۇ. كېيىن ئۇ، ئاياللارنى قولغا كەلتۈرۈش مەقسىتىدە قوشنا قەبىلە بىلەن ئۇرۇشۇپ مەغلۇپ بولۇش گىردابىغا كېلىپ قالغاندا، ئارىغا بىرنەچچە ئانا بۆرە كىرىپ ئۇلارنى ياراشتۇرۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن شەھەردە تىنچلىق ئورنىتىلىپ، بۇ شەھەر بۆرە شەھىرى دەپ ئاتىلىپتۇ ⑤.
بۇ ھېكايىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن ھەيكەلگە قاراپ خىيالغا چۆمدۈم. «قۇرئان»دىكى ھابىل-قابىل — ئاكا-ئۇكا ھېكايىسى، ئىنسانىيەتتىكى تۇنجى قاتىللىق ۋەقەسىگە سەۋەبچى بولغان نەپسى بالا كاللامدىن يالت قىلىپ ئۆتتى. ھون، ئۇيسۇن، قاڭقىل، تۈركلەر ئېلىدىمۇ، ئەركىنەقوندىمۇ، ئوغۇزخان دەۋرىدىمۇ، موڭغۇل زېمىنىدىمۇ، مىسىر ۋە پارس دىيارىدىمۇ، فىن، گېرمان ۋە سلاۋيان ئەللىرىدىمۇ، ھەتتا ئىندىئانلاردىمۇ ھەر قېتىملىق قېرىنداشلار ئارىسىدىكى پاجىئەلەردە بۆرىنىڭ يا ئانىلىق، يا ئاتىلىق ياكى يولباشچى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ ئىنسانغا نىجاتلىق بېغىشلىغانلىقى ماڭا بىر ئۇلۇغ قۇدرەتنى ئەسلەتتى. ئىنسان تەبىئىتىنىڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىغا يوشۇرۇنغان قاتىللىق خاراكتېرى ھەربىر قېتىم قوزغالغاندا، ئۇنى تىزگىنلىگۈچى، ئۇنى تىنچلىققا يېتەكلىگۈچى نېمە ئۈچۈن بۆرە پىچىمىدا ئوتتۇرىغا چىقىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن ئاشۇنداق ۋەھشىيلىكنى چەكلىگۈچى جانلىق، ئىنسان نەزىرىدە ھەم نىجاتكار، ھەم يىرتقۇچ ھېسابلىنىدۇ؟
دەرھەقىقەت، كۈچ-قۇدرەت ئۆزى ئۈچۈنمۇ، قارشى تەرەپ ئۈچۈنمۇ قوش يۈزلۈك بولىدىكەن؛ خۇددى مۇھەببەت بىلەن نەپرەت، ياخشىلىق بىلەن يامانلىق، ئۆزىنى ئويلاش بىلەن ئۆزگىگە بېغىشلاش روھى ھەربىر ئىنسان ۋۇجۇدىدا تەڭ مەۋجۇت بولغانغا ئوخشاش.
مەن جاھان مەنزىلىدە ئۇلارنىڭ ئىز-نىشانلىرىنى تاپتىم. بۆرە بېشىنىڭ سۈرىتى چۈشۈرۈلگەن تۇغ-ئەلەملەر ⑥، ياغاچ ئويمىلار؛ بۆرە سىماسى چۈشۈرۈلگەن قېيىق ۋە تۈۋرۈكلەر، كۆكتىكى يۇلتۇزلار ئارىسىدا يۈرگەن بۆرىنىڭ سۈرىتى كەشتىلەنگەن رەخت ⑦، ئىندىئانلار قالدۇرغان بۆرە رەسىملىرى ⑧، بۆرە بىلەن قۇدرەت نامى تەڭ قوشۇلۇپ ئاتالغان ئىبادەتخانىلار ۋە بايراملار... ⑨ ماڭا ئۇلارنىڭ شانلىق ئۆتمۈشىدىن دېرەك بەردى. مەن يىراق ئۆتمۈشتىكى ئەجدادلىرىمنىڭ ئىزناسىنى تاپقاندەك بولدۇم؛ ئىنسان ۋۇجۇدىدىكى باتۇرلۇق، قەيسەرلىك، مېھرىبانلىق، ئۆزئارا ياردەم ۋە قېرىنداشلىق تۇيغۇسىنىڭ ئەسلىي يىلتىزىنى تاپقاندەك بولدۇم. يىلتىزداشلىق، زېمىنداشلىق، تەقدىرداشلىق بۇرچى روھىمنى يۈكسەلدۈردى.
مەن قۇياشقا قارىدىم، بەزى خەلقلەرنىڭ قۇياش تەسەۋۋۇرىنى بۆرە نامى بىلەن قوشۇپ ئاتىغانلىقى ئېسىمگە كېلىپ، قۇياش ماڭا تېخىمۇ ھارارەتلىك بىلىندى. مەن يېيىلىپ ياتقان ئوتلاق، چايقىلىپ تۇرغان ئورمانلارغا قارىدىم؛ تەبىئەت كۈچىنىڭ بۆرە سۈپىتى بىلەن ئۇلۇغلانغانلىقى پىكىر دائىرەمنى تېخىمۇ كېڭەيتتى. يەنە بەزىلەرنىڭ ئاسمان قۇدرىتىنى كۆك بۆرە بىلەن تەڭلەشتۈرگەنلىكى تەسەۋۋۇرۇمنى تېخىمۇ چەكسىزلىكلەرگە يۈزلەندۈردى. قەدىمكى دەۋرلەردىكى ئەقىل-پاراسەت پەرىشتىلىرى بىلەن ئەسەرلەردە زىكىر قىلىنغان بۆرە يۇلتۇزى ھەققىدىكى ئوخشاشلىق تەپەككۇرۇمنى تېخىمۇ يۈكسەلدۈردى. ئاجايىپ بىر تۇيغۇ مېنى قاپلىۋالدى. ئىنساننى قاراڭغۇلۇقتىن يورۇقلۇققا، ھالاكەتتىن نىجاتلىققا، ئۈمىدسىزلىكتىن ئۈمىدۋارلىققا، چۈشكۈنلۈكتىن جۇشقۇنلۇققا باشلىغان شۇ ئۇزاق دەۋرلەردىكى قەيسەر روھ — بۆرە روھى مېنى ئاجايىپ ھاياجانغا چۆمدۈردى.
بوينۇمغا ئېسىۋالغان بۆرە ئوشۇقىنى ھۆرمەت بىلەن سۆيدۈم، ماڭا كۈچ كىردى. بۇ ماڭا تەبىئەت روھىدىن كەلگەن چىدامچانلىق ئىدى.
ئوۋچىنى قاچۇرۇش
[تەھرىر]مەن كېتىۋاتىمەن، بۆرىلەرنى ئىزدەپ كېتىۋاتىمەن... تۇيۇقسىز ئالدىمغا بىر ئوۋچى ئۇچراشتى. ئۇنىڭ بىر قولىدا مىلتىق، بىر قولىدا بۆرە تېرىسى بار ئىدى. نېرى-بېرىسىنى ئويلىمايلا ئۇنىڭ قولىدىكى بۆرە تېرىسىنى تارتىۋالدىم. ئۇ ماڭا مىلتىقىنى تەڭلىدى، مەن ئۇنىڭغا قاراپمۇ قويماي بۆرە تېرىسىنى ياپتىم. مەن شۇ تاپتا بۆرە ھالىتىگە كىرگەنىدىم. ئۇ ماڭا ھۆركىرىدى، مەن ئۇنىڭغا بۆرىلەرچە قارشىلىق كۆرسەتتىم؛ ئۇ مېنى مەنسىتمەي كۈلدى، مەن ئۇنى ئىچىمدە پاجىئەلىك بىچارىگە چىقاردىم. مەن ئۆزۈمنى ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن كەلگەن ئەلچىدەك ھېس قىلاتتىم. مەن ئۇنىڭغا ۋارقىرىدىم: «سەن... سىلەر ھالاكەت گىردابىدا تۇرۇۋاتىسىلەر!» ئۇ تۇرۇپلا قالدى. ئۇ مېنى چۈشەنمىدىمۇ ياكى بىر خىل ۋەھىمىگە چۆمدىمۇ بىلمىدىم، مىلتىقىنى ماڭا تەڭلىگەن پېتى كەينىگە داجىپ، بىرئاز يىراقلاشقاندىن كېيىن قېچىپ كەتتى.
ئېگىز چوققىدىكى بۆرە
[تەھرىر]مەن كېتىۋاتىمەن، بۆرە تېرىسىنى يېپىنىپ كېتىۋاتىمەن، بۆرە ئەركىنلىكىنى ھېس قىلىپ بۆرىلەرنى ئىزدەپ كېتىۋاتىمەن. ئۇلارنىڭ ئىزلىرىنى بايقىسام پۇرىدىم، تىكەنلەرگە ئېلىشىپ قالغان تۈكلىرىنى كۆرسەم كۆزۈمگە سۈرتتۈم. ئۇلارنى سېغىنىش ئىچىدە ئىلگىرىلەۋاتىمەن. ناھايەت بىر كۈنى ئۇلارنىڭ ئاۋازى ئاڭلاندى. گويا بىر چاقىرىق ياڭرىغاندەك ۋۇجۇدۇم لەرزىگە كەلدى. يۈگۈردۈم، ئاۋاز چىققان تەرەپكە قاراپ يۈگۈردۈم. چاتقاللار ئېتىكىمگە ئېسىلدى، پەرۋا قىلمىدىم؛ ئۆتكۈر تاشلار تىلىۋەتتى، پىسەنت قىلمىدىم؛ يۈگۈردۈم، قۇلىقىم تۈۋىدە پەقەت بۆرىنىڭ ھۇۋلىشىلا ياڭرايتتى!
ئاخىر مەن ئۇنى كۆردۈم، لېكىن ئۇ ناھايىتى تىك بىر قىيانىڭ ئۈستىدە ئىدى. چوققىغا ياماشتىم، تېيىلدىم، يەنە ياماشتىم، يەنە تېيىلدىم، قانچە قىلساممۇ بولمىدى. ئاياغلىرىم يىرتىلدى، قوللىرىم قانىدى، كىيىملىرىم تىتىلدى، لېكىن مەن ئۇ تۇرغان يۈكسەكلىككە چىقالمىدىم. ئاخىر مەن ئۇ تۇرغان چوققىنى مەركەز قىلىپ پەستە ئايلىنىشقا باشلىدىم؛ خۇددى بۆرىلەر بىر چاغلاردا مېنى مەركەز قىلىپ ئايلانغاندەك ئايلاندىم، كۆزۈم ھامان ئۇ تۇرغان نۇقتىدا ئىدى. مەن چۆرگىلەيتتىم، كاللامدىمۇ تۈمەن خىياللار كېچەتتى.
«ئەي بۆرە، — دەيتتىم ئىچىمدە، — سەن ئاشۇ ئەركىنلىككە، يۈكسەك چوققىلارغا مەنسۇپ. سېنىڭ روھىڭ تاغ-ئورمانلارغا، يۇلتۇزلۇق كېچىلەرگە سىڭگەن. يىراق ئۆتمۈشتە ئەجدادلىرىم سېنى سېغىنغان، مەن ھېلىھەم سېنى ئەسلەيمەن. مەن سەن بىلەن دەردلەشكىلى كەلدىم، ئىچىمدىكى ھەقىقەتنى ئېيتقىلى كەلدىم...»
ھۇۋلاش
[تەھرىر]تۇيۇقسىز بۆرە ھۇۋلىدى. ئۇنىڭ ھۇۋلىشى تولىمۇ مۇڭلۇق ئىدى. ئۇنىڭ مەن بىلەن ھال-مۇڭ بولۇۋاتقانلىقىنى چۈشەندىم. «سەن مۇڭلىنىشقا ھەقلىق، — دېدىم ئىچىمدە، — دۇنيادا قايسى بىر جان ئىگىسى ساڭا ئوخشاش ئاۋۋال شۇنچە زامان قەدىرلىنىپ، كېيىن مۇشۇنداق رەھىمسىزلەرچە خارلانغان تارىخنى باشتىن كەچۈرۈپ باققان؟! »
بۆرىنىڭ ھۇۋلىشى تۇيۇقسىز ئۆزگەردى، ئۇنىڭغا يەنە بىرنەچچە بۆرىنىڭ ئاۋازى قوشۇلدى. مەن بۇ نادالاردىن نىدا ۋە پەريادنى ھېس قىلدىم. شۇنداق، ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرىگە قىلغان ئادالەتسىزلىكلىرىدىن پەرياد ئۇراتتى. قەدىمدە ئىنسان بىلەن بۇ تەبىئەت قوينىدا تەڭ ياشاپ، ئەركىنلىك ۋە جاسارەت ئۈلگىسى بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ ئەمدىلىكتە قىرغىن قىلىنىش جازاسىغا تارتىلامدۇ؟ مەن ئۇنىڭ نىداسىنىڭ تېگىگە يېتىۋاتىمەن: تەبىئەتتە ئىنسان بىلەن تالاش-تارتىش قىلىدىغان، قورقۇنچ سالىدىغان تەبىئەتنى ئۇنىڭغا يۈكلىگۈچىمۇ ئەسلىدە ئىنسانلارنىڭ ئۆز سۈيئىستېمالى ئىدى.
تۇيۇقسىز بۆرىلەرنىڭ ھۇۋلىشىدا بىر سۈر ياڭرىدى. مەن بىر خىل ۋەھىمە ئىچىدە قالدىم. ناھەق جازالانغان بۆرىلەر ئەمدى ئىسيان كۆتۈرمەكچىمىدۇ، تەڭپۇڭلۇقنى ئەسلىگە كەلتۈرمەكچىمىدۇ؟... لېكىن بۆرىلەر ماڭا تاشلانمىدى. دېمەك، بۇ قورقۇنچ ئىچىدە قالغان جانلارنىڭ ساداسى ئىدى. ئۇلار ئىنسان يامانلىقىدىن ھەزەر ئەيلەۋاتاتتى.
مەن ئەمدى بۆرىلەرنىڭ ھۇۋلاشلىرىدىن ئەنسىزلىك تۇيدۇم. ئۇلار ئۆزىدىن ئەنسىرەۋاتاتتى، ئىنساندىن ئەنسىرەۋاتاتتى. ئۆز تەبىئىتىنى ئۆزگەرتىۋەتكەن ئىنسان ئەمدى دۇنيانى نېمە كويغا سالار؟ تەبىئەتنىڭ تەرتىپىنى قەيەرگە ئاپارار؟
بىر چاغدا بۆرىلەرنىڭ ھۇۋلاشلىرى كۈچەيدى، ئۇلارغا يەنە نۇرغۇن بۆرىلەرنىڭ نالىسى قوشۇلدى. تىلسىز تاشلار خۇددى زۇۋانغا كەلگەندەك ئەكس سادا ياندۇردى، بوران كۆتۈرۈلدى. دەل-دەرەخلەر ئۇلارنىڭ ساداسىنى تەستىقلىغاندەك شاۋقۇنلىدى. تاغ سۇلىرى تاشلارغا ئۇرۇلۇپ ھەقىقەتنى جاكارلىغاندەك ئاقتى. مېنىڭ قېنىممۇ تېشىپ كەتتى. مەنمۇ بۆرە بىلەن، بوران بىلەن، تەبىئەت بىلەن بىرلىشىپ نىدا قىلىشقا باشلىدىم. مېنىڭ خىتابىمدا ھاياجانغا كەلگەن تەبىئەت بىلەن ئويغانغان ئىنسان تەبىئىتىنىڭ ماسلىقى ئەكس ئېتەتتى. مەن بۇ سادايىمدا دۇنياغا جار سالاتتىم: «بۆرىلەر ھۇۋلاۋاتىدۇ! ئىنسانلار، قۇلاق سېلىڭلار، بۆرىلەر ھۇۋلاۋاتىدۇ. ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئەسلىدە بىر مەنبەدىن كەلگەنلىكىنى، تەبىئەت بىلەن زېمىنداش، بىرلا كائىناتقا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى جاكارلاۋاتىدۇ. ئۇ قىرغىن قىلىشمايلى دەۋاتىدۇ، تەڭپۇڭلۇقنى بۇزماڭلار دەۋاتىدۇ؛ بۇ زېمىننى گۈللەندۈرىدىغانمۇ ئىنسان، خاراب قىلىدىغانمۇ ئىنسان دەۋاتىدۇ! مەن بىر زامانلاردا جاسارەتنىڭ سىمۋولى ئىدىم، ئەمدىلىكتە قارا نىيەتنىڭ تامغىسى قىلىپ قويۇلدۇم دەۋاتىدۇ!»
ئويغىنىش
[تەھرىر]ئويغاندىم. قارىسام، چېدىر ئىچىدە يېتىپتىمەن. مېنى بىرەرسى چېدىرغا ئەكىلىپ قويدىمۇ ياكى ئەسلىدىنلا چېدىردىن چىقماي چۈش كۆردۈممۇ، بىلەلمىدىم. چاڭغىراقتىن كۆككە قارىغىنىمدا چېدىر ماڭا قەدىمىي بىر گۈمبەزدەك بىلىندى. مەن يۈز-كۆزۈمدىكى تەرلەرنى سۈرتۈپ تاشقىرىغا چىقتىم. كۆككە تىكىلدىم، يىراق-يىراقلارغا نەزەر سالدىم. بۇ چاغدا ئاسمان پۈتكۈل زېمىننى قاپلاپ تۇرغان بۈيۈك بىر كۈپەزدەك كۆرۈنەتتى. «مەن چېدىر ئىچىدە ياشاۋاتىمەن... بىز بۈيۈك كائىنات چېدىرى ئىچىدە ياشاۋاتىمىز» دېدىم ئۆز-ئۆزۈمگە پىچىرلاپ. مەن گەپ قىلغاندەك تۇراتتىم، لېكىن ئاۋازىم قۇلىقىمغا ھۇۋلىغاندەك تۇيۇلدى. مەن كىم ئىدىم؟ كىم بولدۇم؟ كىم بولىمەن؟... بىز كىم ئىدۇق؟ كىم بولدۇق؟ كىم بولىمىز؟... قاتمۇقات سوئاللار ئىچىدە كاللام چىگىلىپ كەتتى. مەن بېشىمنى كۈچەپ سىلكىۋەتتىم. ئۆزۈمنى ئازادە تۇتۇش ئۈچۈن قوشاق توۋلاشقا باشلىدىم:
يۇرتۇمنىڭ خەۋىرىنى بىلەمسەن، ئېيتقىن ماڭا،
قارا بېشىم قۇربان بولسۇن، بۆرەم، ساڭا...
...
ناخشام چەكسىزلىكلەردە پەرۋاز قىلدى، تاغ-تاشلار ئۇنىڭغا سادا قايتۇردى...
مەن خىيالدىن ئويغاندىم، مەن ھەقىقەتكە ئويغاندىم، ئەي ئىنسانلار!
ئىزاھات
بۇ مۇھاكىمىلىك نەسرنى يېزىشتا دوكتور ئەسئەت سۇلايماننىڭ «ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى» ناملىق ئەسىرى بىلەن ئامېرىكىلىق تۋېيمەن ل. توۋېرسنىڭ «بۆرىنىڭ پاراسىتى» ناملىق ئەسىرىدىن ئالغان تەسىرات ۋە ئىلھاملىرىم ئاز بولمىدى. تۆۋەندىكى تارىخىي ۋە مىفولوگىيەلىك ئىزاھاتلار ئاساسەن «ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى» ناملىق كىتابتىن پايدىلىنىپ ئەسكەرتىلدى:
① فرانسىيەنىڭ دوردون ۋە ئىسپانىيەنىڭ ئالتامىرا ئۆڭكۈر خارابىلىرىدىن تېپىلغان ھايۋانات تاش رەسىملىرى ئىچىدە بۆرە ئوبرازى ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ (سېن جياۋۇ: «توتېم سەنئەت تارىخى»، 1987-يىل خەنزۇچە نەشرى، 52-، 53-، 57-بەتلەر). شۇنداقلا «ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى» كىتابىنىڭ 210-، 211-بەتلەردە باركۆل قىيا تاش رەسىملىرىدىكى بۆرە ئوبرازلىرى قەيت قىلىنغان.
② سوۋېت ئىتتىپاقى ئارخېئولوگلىرى موڭغۇلىيە تەۋەسىدىكى بىر قەدىمىي ئورۇندىن قازغان كەمەر توقىسىغا ئانا بۆرىنى ئېمىپ تۇرغان تۈرك بالىلىرىنىڭ شەكلى چۈشۈرۈلگەن (ئابدۇكېرىم راخمان: «ئۇيغۇر فولكلورى ھەققىدە بايان»، 462-بەت).
③ ئالتاي رايونىدىن تېپىلغان، مىلادىيدىن بۇرۇنقى 6-، 7-ئەسىرلەرگە تەئەللۇق قورغاندىن چىققان بىر قامچا ساپىغا بۆرە بېشى ئويۇلغان («مىراس» ژۇرنىلى، 1993-يىللىق 1-سان، 62-بەت).
④ ئالتاي ۋە مىنۇسىنسك ئويمانلىقىدىن تېپىلغان ئات جابدۇقلىرىغا بۆرە بېشى ئوبرازى چۈشۈرۈلگەن («ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى»، 203-بەت).
⑤ رىم شەھىرىنىڭ ئاساسىي رىۋايىتىگە ئائىت (رومۇلۇس ۋە رېمۇس قېرىنداشلارنى ئانا بۆرە بېقىپ چوڭ قىلغانلىق ئەپسانىسى).
⑥ تۈرك قاغانلىقى دەۋرىدە تۇغ-ئەلەملەرگە ئالتۇن بۆرە بېشى چۈشۈرۈلگەنلىكى ھەققىدە تارىخىي مەنبەلەر («جۇنامە. تۈركلەر تەزكىرىسى»).
⑦ ھون دەۋرىگە ئائىت، ئاسمان ۋە يۇلتۇزلار ئارىسىدا تەسۋىرلەنگەن بۆرە ئوبرازلىق يىپەك-رەخت پۈتۈكلەر.
⑧ شىمالىي ئامېرىكا ئىندىئان قەبىلىلىرى سەنئىتىدىكى بۆرە توتېمى تەسۋىرلىرى.
⑨، ⑩ قەدىمكى يۇنان ۋە رىم ئەپسانىلىرىدە ئاپوللو، زېۋس قاتارلىق ئىلاھلارنىڭ بۆرە مەپكۇرىسى بىلەن باغلانغان سۈپەتلىرى ھەم قەدىمكى تۈرك-موڭغۇل ئېتىقادىدىكى «كۆك بۆرە» تەسەۋۋۇرى.
«دەدە قورقۇت كىتابى»دىكى بۆرە تەسۋىرلىرىدىن ئېلىندى.