بەي جۈيى

بەي جۈيى (خەنچە:白居易؛ 772-02-28 —846-09-08)، لەقەبى لېڭتيەن، ئاخىرىقى يىللاردا شياڭشەن ساكىنى، مەستنەغم ئۇستاز ئاتالغان. شېئىرىيەت دۇنياسىدا ئۇلۇغ مەرىپەتپەرۋەر ئۇستاز دېگەن نام بىلەن شۆھرەت قازانغان. ئەسلى يۇرتى سەنشى ئۆلكىسىنىڭ تەييۈەن شەھىرى بولۇپ، خېنەن ئۆلكىسىنىڭ شىنجېڭ ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. ئۇ تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى مەشھۇر ئەدىب بولۇپ، ماقالە ۋە ئەسەرلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ ئۆتكۈرلىكى، بولۇپمۇ شېئىرىيەتتىكى يۈكسەك ماھارىتى بىلەن ئوتتۇرا تاڭ دەۋرىنىڭ ئەڭ ۋەكىللىك شائىرلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە ئورۇن ئالغان. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى ئاددىي، چۈشىنىشلىك ۋە خەلقچىل بولۇپ، ھەتتا «ساۋاتسىز مومايلارمۇ چۈشىنەلەيدۇ» دەيدىغان سۆزلەرمۇ بار ئىدى.

ئۆسمۈر چاغلىرىدا ئائىلە ئەھۋالى نامرات بولۇپ، سەرسان-سەرگەردانلىقتا ئۆتكەنىدى. ئۇ كىچىكىدىنلا تىرىشىپ ئۆگىنىپ، 10 نەچچە ياشقا كىرگەندىلا ناھايىتى ياخشى شېئىرلارنى يازغان، ئۇنىڭ «گۇ يۈەنساۋنى ئۇزىتىش» دېگەن شېئىرىغا ئەينى چاغدىكى كاتتا شائىر گۇ كۇاڭ ياخشى باھا بەرگەن، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن مەنسەپ تۇتۇش يولىغا كىرگەن. ئىجتىمائىي رېئاللىق ۋە ئۆزىنىڭ ئاڭلىغان، كۆرگەنلىرى شائىردا «خەلقنى قۇتۇلدۇرۇش» ئىرادىسىنى تۇرغۇزغان. ئۇ ئەينى چاغدىكى جەمئىيەتتە ساقلانغان مەسىلىلەرگە ئاساسەن 75 پارچە «تەدبىر» نى يېزىپ چىقىپ، خانلىقتا ئىسلاھات يۈرگۈزۈش پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويغانىدى؛ شۇنىڭ بىلەن بىللە، شېئىرنىڭ ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ ماسلاشتۇرۇپ كۈرەش قىلغان. «چىن جۇڭغا بېغىشلاپ» ۋە «يېڭى يۆفۇ» قاتارلىق بىر تۈركۈم ھەجۋىي شېئىرلىرى مۇشۇ مەزگىلدە يېزىلغان. بۇ شېئىرلار زۇلمەتلىك رېئاللىققا خۇددى ئوقيادەك ئېتىلىپ، مەنسەپدارلارنىڭ يۈرىكىنى زېدە قىلىۋەتكەن.

بىر قېتىم، ۋاسسال بەگ لى شىداۋ ئادەم ئەۋەتىپ، ۋەزىر ۋۇ يۈەنخېڭنى ئۆلتۈرگۈزىدۇ، بەي جۈيى ئاۋۋال خانغا مەلۇمات سۇنۇپ، قاتىلنى قاتتىق جازالاشنى تەلەپ قىلىدۇ، يۇقىرى مەنسەپدارلار بۇ ئىشنى تۇتۇۋېلىپ ھەرىكەت قىلىپ، بەي جۈيىنى ھوقۇقىدىن ھالقىپ ئىش قىلدى، ھاكىمىيەتكە ئارىلاشتى، دەپ ئەيىبلەپ، خاننىڭ ئالدىدا پىتنە قىلىپ تۆھمەت چاپلايدۇ، ئاخىر بەي جۈيىنىڭ مەنسىپى تۆۋەنلىتىلىپ، جياڭجۇ ئايمىقىنىڭ ئەمر لەشكەرلىكىگە چۈشۈرۈۋېتىلىدۇ. بەي جۈيى «خەلقنى قۇتقۇزۇش» پىكىرلىرى ۋە ھەجۋىي شېئىرلىرى سەۋەبىدىن ئۇلارغا يامان كۆرۈنۈپ قالغانلىقىنى ئۆزىمۇ ئېنىق بىلەتتى، شۇڭا ئۇ: «باشتا نام-شۆھرەتكىمۇ ئەسەر يېزىپ ئېرىشتىم، ئاخىردا ئەسەر يېزىپ گۇناھكار بولدۇم» دەيدۇ. كېيىن بەي جۈيى جۇڭجۇ، خاڭجۇ، سۇجۇ قاتارلىق جايلارغا ئايماقبېگى بولۇپ، شۇ جايدىكى خەلققە پايدىلىق نۇرغۇن ئىش قىلىدۇ. مەسىلەن، خاڭجۇدا ئايماقبېگى بولۇپ تۇرغان چاغدا خەلقنى سەپەرۋەر قىلىپ، توسما ياسىتىپ، قۇدۇق قازدۇرۇپ، شىخۇ كۆلىنى تىزگىنلەپ، خەلقنىڭ كۈچلۈك قوللىشىغا ئېرىشىدۇ. ئېيتىلىشىچە، ھازىرقى شىخۇ كۆلىنىڭ بەي توسمىسى ئۇنىڭ فامىلىسى بىلەن ئاتالغانىكەن.

بەي جۈيى ياشلىق دەۋرىدە سىياسىي ئىسلاھاتلارغا ئاكتىپ قاتناشقان، خەلقنىڭ تۇرمۇشىغا كۆڭۈل بۆلگەن ۋە **«يېڭى لېفۇ ھەرىكىتى»**نى تەشەببۇس قىلغان. ئۇ شېئىرىيەت ئىجادىيىتىنى رېئاللىقتىن ئايرىپ قارىماسلىقنى، چوقۇم ئەمەلىي ۋەقەلەرنى تېما قىلىپ، دەۋرنىڭ ئەھۋالىنى ئەكىس ئەتتۈرۈشى كېرەكلىكىنى تەشەببۇس قىلغان. ئۇنىڭ «ماقالە دەۋر ئۈچۈن يېزىلىشى، شېئىر ۋەقە ئۈچۈن ئىجاد قىلىنىشى كېرەك» دېگەن قارىشى، ئۇنى دۇ فۇدىن كېيىنكى رېئالىستىك ئەدەبىياتنىڭ مۇھىم يېتەكچىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندۇرغان.

گەرچە ئۇ كېيىنكى ياشلىرىدا سىياسىي جەھەتتە مەقسىتىگە يېتەلمىگەن بولسىمۇ، ئەمما خەلققە بولغان غەمگۈزارلىق روھىنى ھەرگىز يوقاتمىغان؛ شۇنداقلا شېئىر ۋە شارابقا ئۆزىنى بېرىپ، «زۇيىن شۆنشېڭ تەرجىمىھالى» (مەست شائىر تەرجىمىھالى) ناملىق ئەسىرى ئارقىلىق ئۆز ھاياتىنى تەسۋىرلىگەن. بەي جۈيى بىلەن يۈەن جېننىڭ نامى تەڭ تىلغا ئېلىنىپ، «يۈەن-بەي» دەپ ئاتالغان. بۇ ئىككەيلەن ئەدەبىيات ئىسلاھاتىدىكى يېقىن سەپداشلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ «يۈەن氏 چاڭچىڭ توپلىمى» ۋە «بەي氏 چاڭچىڭ توپلىمى» ناملىق ئەسەرلىرى كېيىنچە «چاڭچىڭ ئۇسلۇبى» ياكى «يۈەنخې ئۇسلۇبى» دەپ ئاتالغان. ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا ليۇ يۈشى بىلەن بىرلىكتە كۆپلىغان شېئىرىي مەكتۇپلارنى يېزىشقان بولۇپ، بۇ جۈپتىمۇ «ليۇ-بەي» دەپ تەرىپلەنگەن.

بەي جۈيى شېئىر ئىجادىيىتىگە پۈتۈن زېھنى بىلەن بېرىلگەنلىكتىن، ئۆزىنى كىشىلەرنىڭ «شېئىر شاھى» ياكى «شېئىر سۇلتانى» (شېئىر جىننىسى) دەپ ئاتايدىغانلىقىنى ئېيتقان. تاڭ سۇلالىسى شۈەنجۇڭ ئىمپېراتورى ئۇنى «شېئىر پىرى» دەپ مەدھىيەلىگەن؛ شۇڭا ئۇ كىشىلەر تەرىپىدىن «ئىمپېراتور تەرىپىدىن نام بېرىلگەن شېئىر پىرى» دەپ تەرىپلىنىدۇ (مەشھۇر لى بەي بولسا كېيىنچە خەلق ئارىسىدا «پەرىشتە شائىر» دەپ ھۆرمەتلەنگەن).

بەي جۈيىنىڭ ئەسەرلىرى تېخى ئۇ ھايات ۋاقتىدىلا جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسى قاتلاملىرىغا، ھەتتا چەتئەللەرگىچە (مەسىلەن، كورېيە يېرىم ئارىلى ۋە ياپونىيەگە) كەڭ تارقالغان ۋە زور تەسىر كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ ئەڭ مۇھىم شېئىرلىرىدىن «تۈگىمەس ھەسرەت» (长恨歌)، «پىپا ناخشىسى» (琵琶行)، «چىن يۇرتى كۈيلىرى» (秦中吟)، «يېڭى لېفۇ»، «ليۇ ئون توققۇزغا سوئال» قاتارلىقلار بار. مۇھىم ماقالىلىرىدىن «يۈەن جىيۇغا خەت» قاتارلىقلار مەشھۇردۇر. بۇنىڭ ئىچىدە «قارىغاچنىڭ كېچىدىكى نالە-پەريادى» ۋە «پەرەنت شېئىرى» قاتارلىق ئەسەرلىرى ئۇنىڭ پەرزەنتلىك مېھرىبانلىقىنى ۋە ۋاپادارلىقىنى نامايان قىلىپ بېرىدۇ.