تەپئىل

تەپئىل («پەدە ـــ شېئىردىكى ئاھاڭ پەدىسى دېمەكتۇر.ئارۇز ۋەزىنگە سېلىنغان شېئىرنىڭ تۈزۈلىشىدە 8 ئاساسىي تەپئىل بولىدۇ. بۇلار: ①فەئۇلۇن؛ ②فائىلۇن؛③مەفائىلۇن؛ ④فائىلاتۇن؛ ⑤مۇستەفئىلۇن؛ ⑥مەفئۇلاتۇن؛ ⑦مۇفائەلەتۇن؛ ⑧مۇتەفائىلۇن؛ بۇ تەپئىللەر كۆپەيتىلىپ 10 غا يەتكۈزۈلگەن ۋە ئەمىلىي ئىستىمال جەريانىدا تېخىمۇ شاخلىتىلىپ 66 گە ھەتتا 85 كە يەتكۈزۈلگەن. بەھرى تەپئىللەرنىڭ قوشۇلىشى بىلەن بەھرى شەكىللىنىدۇ.بەھرىلەرنىڭ ئىپادىلىنىش شەكلى ئاساسەن تۆۋەندىكىچە:

بەھرى تەۋىل: فەئۇلۇن مەفائىلۇن فەئۇلۇن مەفائىلۇن

بەھرى مەدىد: فائىلاتۇن فائىلۇن فائىلاتۇن فائىلۇن

بەھرى بەسىت: مۇستەفئىلۇن فائىلۇن مۇستەفئىلۇن فائىلۇن

بەھرى كامىل: مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن

بەھرى ۋافىر: مۇفائەلەتۇن مۇفائەلەتۇن فەئۇلۇن

بەھرى ھەزەج: مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن

بەھرى رەجەز: مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن

بەھرى رەمەل: فائىلاتۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن

بەھرى سەرىئ : مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن فائىلۇن

بەھرى مۇنسەرىئ : مۇستەفئىلۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن

بەھرى ھەفىق: مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن

بەھرى مۇزارىئ : مەفائىلۇن فائىلاتۇن مەفائىلۇن

بەھرى مۇقتەزەب: فائىلاتۇن مۇفتەئىلۇن فائىلاتۇن مۇفتەئىلۇن

بەھرى مۇجتەس: مۇفائەلۇن فەئەلەتۇن مۇفائەلۇن فەئەلەتۇن

بەھرى مۇتەدارىك: فائىلۇن فائىلۇن فائىلۇن فائىلۇن

بەھرى مۇتەقارىپ: فەئۇلۇن فەئۇلۇن فائىل فەئۇلۇن

بۇ بەھرىلەرنىڭ ھەر بىرى يەنە بىرقانچە شەكىللەرگە بۆلىنىدۇ.ئۇزۇن بەھرىلەردە شېئىرلارنىڭ مىسرالىرى كۆپىنچە 13 ـــ 16 بوغۇملۇق كېلىدۇ. قىسقا بەھرىلەردە بولسا 7 ـــ 12 بۇغۇملۇق كېلىدۇ.

بەھرى تەۋىل: ھەر مىسرا 14 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپىدۇ.ئىككى بۆلەككە بۆلىنىپ ئوقىلىدۇ،ھەر بۆلىكى 7 بۇغۇم،بىرىنچى تۇراق 3 بۇغۇم،ئىككىنچى تۇراق 4 بۇغۇم. بۇنىڭ تەپئىلى:

فەئۇلۇن مەفائىلۇن/ فەئۇلۇن مەفائىلۇن مىسال:

كىيدىم كېپىنەك توننى/ گۈلخاندا ياتارمەن دەپ، ئالدىم يا بىلەن ئوقنى/ دۈشمەننى ئاتارمەن دەپ.

(خەلق بېيتى)

قان بىلەن بۇياپ يىپنى ،كەشتىلەندى بۇ خېتىم ،

گەر يىتىك بولسا خېتىم ،ئادا بۇلاتتى خىزمىتىم .

(قەھرىمان قىز دىلبەرنىڭ ل.مۇتەللىپ تۇرمىدىكى چېغىدا ئۇنىڭغا يازغان خېتى ــ«قاينام ئۆركىشى»رومانىدىن ) بەھرى مەدىد:

ھەر مىسرا 14 بوغۇم بولۇپ, ئىككى بۆلەككە بۆلىنىدۇ، ھەر بۆلىكى 7 بۇغۇم،بىرىنچى تۇراق 4 بۇغۇم، ئىككىنچى تۇراق 3 بۇغۇم. بۇنىڭ تەپئىلى: فائىلاتۇن فائىلۇن/ فائىلاتۇن فائىلۇن مىسال:

بىر ياخشىغا بىر يامان/ ھەر جايدا بار يارى-يار،

ئىككى ياخشى بىر بولغان/ قەيەردە بار يارى-يار.

(خەلق بېيتى) شۇنچە كۈتتۈم بىلمىدىڭ / ئامرىقىم بولدۇم جۇنۇن.

قانچە يىللاپ قىينىدىڭ /زارلىنىپ بولدۇم زەبۇن.

(ئە.مۇھەممەت ئەركزات شېئىرى ـــ «ھىجران دەردى»دىن)

بەھرى رەمەل: ھەر مىسرادا 8 بۇغۇملۇق ئىككى بۆلەك، ھەر بۆلىكى 4 بۇغۇملۇق 2 تۇراق بولۇپ جەمئى 16 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپقان. بۇنىڭ تەپئىلى: فائەلاتۇن فائەلاتۇن/فائەلاتۇن فائەلاتۇن مىسال:

زېمىستان كۆرمىگەن بۇلبۇل /باھارنىڭ قەدرىنى بىلمەس،

جاپانى چەكمىگەن ئاشىق/ ۋاپانىڭ قەدرىنى بىلمەس.

(خەلق بېيتى)

ۋەتەننىڭ بىر گۈلىدۇرسەن /خۇشناۋا بۇلبۇلىدۇرسەن،

تىلىڭ تاتلىق شېكەردىنمۇ / جانغا مىڭ مىڭ ھوزۇردۇرسەن.

(ئە.مۇھەممەت ئەركزات شېئىرى ـــ «تىپىك ئۇيغۇر قىزىدۇرسەن»دىن)

بۇ(بەھرى رەمەل)نىڭ يەنە بىر خىلى ھەر مىسراسى 4 تۇراق،1-،2-،3- تۇراقلىرى 4 بۇغۇم،4-تۇراق 3 بۇغۇمدىن جەمئى 15 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپقان. بۇنىڭ تەپئىلى: فائەلاتۇن فائەلاتۇن فائەلاتۇن فائەلۇن مىسال: كىمكى ئۆلمەستىن بۇرۇن بىلمەس بۇ جاننىڭ قەدرىنى،

كىم ئۆلەر ھالەتكە يەتسە شۇ بىلۇر جان قەدرىنى.

(خەلق بېيتى)

ئۆتتى تارىخ ، ئۆتتى يىللار ، ئىستىبىداتلار ئۆتتى كۆپ ،

جەڭ چىلىشلار يالقۇنىدا چىقتى سانسىز قەھرىمان .

ئەي ئانا يەر پاك مۇقەددەس سەندە بىزنىڭ جانىمىز ،

سۆيگۈ مىھرىڭ ۋە سۈتۈڭدىن پۈتتى بىزنىڭ قانىمىز .

(مەمتىلى ئەپەندىنىڭ ئىزچىلارنى باشلاپ مەھمۇد شىجاڭغا دوكىلات بەرگەن چاغدا دىكىلاماتسىيە قىلغان شېئىرىدىن ئېلىندى )

يەنە بىر شەكلى : ھەر مىسرا 4 تۇراق ھەر تۇراق 4 بۇغۇم بولۇپ جەمئى 16 بۇغۇمدىن تۈزىلىدۇ.بۇنىڭ تەپئىلى:

مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن مىسال: بارارغا يوللىرىڭ بولسۇن،يانارغا ھەمرىيىڭ بولسۇن،

سېنىڭدەك نازىنىن يارغا مېنىڭدەك قۇللىرىڭ بولسۇن. (خەلق قوشىقى) بەھرى رەجەز:

تەپئىلى:

مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن

يەنە بىر خىلى:

مۇفتەئەلۇن مەفائىلۇن مۇفتەئەلۇن مەفائىلۇن

بەھرى مۇقتەزەب

بۇنىڭدا مىسرادىكى بىرىنچى بۆلەك 7 بۇغۇم ئىككىنچى بۆلەك 8 بۇغۇم جەمئى 15 بۇغۇم بولىدۇ.بۇنىڭ تەپئىلى: فائىلۇن مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن

مىسال:

تاغمۇ تاغلاردىن ئېگىز ئارغۇ بۇلاقنىڭ تاغلىرى،

ئۈستۈنىدە قار ياتادۇر ئاستىنىدا باغلىرى.

(خەلق بېيتى)

قىسقا بەھرىلەر:

بەھرى سەرىئ :

بۇ بەھرىدە 11 بۇغۇم بولۇپ ،1-،2-تۇراقلار 4 بۇغۇمدىن،3-تۇراق 3 بۇغۇمدىن تۈزلىدۇ. بۇنىڭ تەپئىلى: مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن فائىلۇن

مىسال:

نەچچە كۈندۇر كۆمەدىم يارىم سەنى،

سەنمۇ ھەرگىز ياد ئەتمەدىڭ ھەرگىز مەنى.

(گۇمنام)

بەھرى مۇتەقارىب: دۇنياۋى مەشھۇر ئەسەر «قۇتادغۇبىلىك» دەل ئارۇز ۋەزنىنىڭ مۇتەقارىب بەھرىدە يېزىلغان.

تەپئىلى:

فەئۇلۇن مەفائىلۇن مۇستەفئىلۇن

يەنە بىر خىلى:

فەئۇلۇن فەئۇلۇن فائىل فەئۇلۇن بەھرى ھەفىف:

بۇنىڭدا مىسرا 10 بۇغۇمدىن تۈزلىدۇ.تەپئىلى:

مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن ياكى:

مۇفائىلەتۇن مۇفائىلەتۇن

بەھرى مۇزارىئ :

12 بۇغۇمدىن تۈزۈلگەن بولۇپ،جەمئى 3 تۇراق ھەر بىر تۇراق 4 بۇغۇم بولىدۇ.تەپئىلى:

مەفائىلۇن فائىلاتۇن مەفائىلۇن

ياكى:

مۇتەفائىلۇن فائىلۇن مەفائىلۇن