Jump to content

دانا ئىنسان (مەۋلانا تەرجىمىسى)

ئورنى Wikipedia

ئاپتور: دوكتور ئابدۇلكەرىم بەككار

تەرجىمان: مەۋلانا

دانالىق ۋە ئۇنىڭ سىرى ھەققىدە ھەر خىل قاراشلار، كۆپلىگەن دەتالاشلار مەۋجۇت. بۇنىڭ سەۋەبى — پاراسەتنىڭ تۈرلۈك ئىلىملەر، ئەخلاقىي ۋە ئەقلىي قۇۋۋەتلەر بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتكە ئىگە ئىكەنلىكىدىندۇر. ئىنساننىڭ مەۋقە تۇتۇشى كېرەك بولغان تەرەپلەردە مەيدانى ئېنىق، بايرىقى روشەن بولۇشى ئۇنىڭغا ئاز بولمىغان مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قازاندۇرىدۇ.

بەزىدە مەرىپەت خەزىنىسى بىلەن ئىنسان ئوتتۇرىسىدا مەلۇم چۈشىنىكسىزلىك ياكى ئۇقۇشماسلىقلار يۈز بەرسە، بەزىدە ئۇنىڭ بىلەن ئىنسان ئارىلىقىدا مەلۇم ئۈزۈكچىلىكلەر ياكى مەنپەئەت بىلەن زىيان نۇقتىلىرىنى ئاڭقىرىشتا ئىدراك ئاچارچىلىقى يۈز بېرىپ تۇرىدۇ. مۇنداق چاغلاردا ئەتراپلىق چۈشەنچىگە ئىگە، توغرا قارار چىقىرالايدىغان كىشىلەرنى ئۇچرىتىش بەكمۇ مۈشكۈلدۇر.

مەن ئالدى بىلەن دانا ئىنساننىڭ بىر قىسىم ئىش-پائالىيەتلىرى ھەققىدە توختىلىشتىن ئاۋۋال، دانالىق ئامىللىرى ۋە ئاقىلانە پوزىتسىيە ئۈچۈن كېرەكلىك زۆرۈرىيەتلەر ھەققىدە چۈشەنچە بەرمەكچىمەن.

تەبىرلەر ئارا ھېكمەتنىڭ (دانالىقنىڭ) ئەڭ توغرا تەبىرى: «ھەر بىر ئىشنى ئۆز ئورنىغا قويۇش» دېگەن سۆز بولسا كېرەك. مەزكۇر تەبىرنى ئاساس قىلغان ۋاقتىمىزدا، ھەر بىر ئىشنى ئۆز ئورنىدا بېجىرىپ مۇئامىلە قىلىشىمىز ئۈچۈن بىز تۆۋەندىكى ئىككى ئاساسنى تىكلىگەن بولۇشىمىز شەرت:

  1. نېمىنى سۆزلەپ، نېمىنى قىلىش كېرەكلىكىنى؛ نېمىنى قىلماسلىق ۋە نېمىنى رەت قىلىشنى بىلىش. بۇ شەرت بىزدىن بىر تەرەپ قىلىش كېرەك بولغان ئىشتا مول بىلىم ۋە مول تەجرىبە بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
  2. ھاۋايى-ھەۋەس ۋە قىزىقىشلار ئۈستىدىن غالىب كېلەلەيدىغان، شەرىئەتكە زىت نالايىق ئىشلارغا ھەمدە نەپسىي ئىستەكلەرگە قارشى تۇرالايدىغان، شۇنداقلا شەخسىيەتچىلىككە چاپلاشقان نۇقسانلاردىن قۇتۇلۇپ چىقالايدىغان غەيرەتكە ۋە مۇستەھكەم ئىرادىگە ئىگە بولۇش.

بەزىدە راستىنلا دانا كىشىلەردىن بولۇشىمىز ئۈچۈن ئۈچىنچى بىر خىسلەتكىمۇ ئېھتىياجىمىز چۈشىدۇ. ئۇ بولسىمۇ — ئاللاھنىڭ تەقسىماتىغا رازى ۋە قانائەتچان بولۇشتۇر.

مەلۇم نەرسىگە شۇنچە تىرىشىپمۇ ئېرىشەلمىگىنىمىزدە، شۇ نەرسىنىڭ بىزگە مەنسۇپ ئەمەسلىكىنى ئەستىن چىقارماسلىقىمىز، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئۈچۈن ئاھ ئۇرۇپ كەتمەسلىكىمىز، باشقىلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىگە ھەسەت نەزىرى بىلەن قارىۋالماسلىقىمىز ھەمدە قولىمىزدا بارىنىڭ بىز ئۈچۈن ئەڭ ياخشى ۋە تەبىئىي نېئمەت ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىشىمىز كېرەك.

مۇھىمى، ھەر ۋاقىت ئۆزىمىزدىكى بىلىم-مەرىپەتنىڭ تەلەپتىن خېلىلا تۆۋەن ھالەتتە ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇماسلىقىمىز لازىم؛ بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بىزنىڭ پوزىتسىيەمىز ئېرىشەلمىگەنلىرىمىزگە بىزنى ئېرىشتۈرىدىغان مەرىپەتكە دائىم مۇھتاج ئىكەنلىكىمىزنى ياد ئېتىپ تۇرۇش بولمىقى لازىم.

يەنە بىر نۇقتىدىن، ئۆز قىزىقىش ۋە ئىستەكلىرىمىزنى تىزگىنلەشتىكى بوشاڭلىقىمىزمۇ ئۆز نۆۋىتىدە مۇكەممەل ئەمەسلىكىمىزنى كۆرسىتىدۇ. يەنى بىز مەلۇم مەسىلىدە توغرا مەۋقەدە تۇرۇشنىڭ لازىملىقىنى بىلىمىز-يۇ، ئەمەلىيىتىمىز ئارقىلىق ئىپادىلەشكە كەلگەندە، ئۇنىڭ ئۈچۈن كېرەكلىك روھىي ئېنېرگىيەگە ئىگە بولالمىغانلىقىمىز سەۋەبلىك ئۇنى جايىغا كەلتۈرەلمەي قالىمىز. شۇڭلاشقا، سىز ھەر ۋاقىت پوزىتسىيەدە ياكى ئىش-ھەرىكەتتە ئىزچىل دانالىقنى نامايان قىلالايدىغان بىرىنى ئاسان ئۇچرىتالمايسىز. چۈنكى نۇقسان — مەيلى ئۇ قانچىلىك ئۇلۇغ ماقامغا يەتكەن بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئادەم بالىسىدىن ئەسلا ئايرىلمايدىغان بىر تەبىئەتتۇر.

دانا پوزىتسىيە ۋە ئىش-ھەرىكەتلەر

[تەھرىر]

دانا مۇسۇلمان دېگىنىمىز: ئىلاھىي بۇيرۇقلارنى ئورۇنلاشقا سەل قاراشتىن، ھارام قىلىنغان ئىشلارغا چۈشۈپ قېلىشتىن ئەڭ ئەيمىنىدىغان ۋە بۇنى ئىزچىل تۇرمۇش پرىنسىپى قىلالىغان تەقۋادار كىشىدۇر. شۇندىلا ئۇ ياراتقۇچىسىغا قارشى ئۆتەشكە تېگىشلىك بۇرچىنى تونۇغان، ئىلاھىي مەجبۇرىيەتلەرنى بەجا كەلتۈرۈشكە بەل باغلىغان ئىرادىلىك بىرى ھېسابلىنىدۇ.

ئۆزىنىڭ ئەقىدىسى بىلەن ئىش-ھەرىكىتى ئارىسىدا ئوچۇق-ئاشكارا زىددىيەت پەيدا قىلىپ ياشاۋاتقان مۇسۇلماننى — مەيلى ئۇ قانچىلىك مول بىلىم ئىگىسى بولۇپ كەتسۇن، ياكى باشقۇرۇش سەنئىتىگە، رەھبەرلىككە ۋە مۇناسىۋەتكە قانچىلىك ماھىر بولسۇن — ھەرگىزمۇ «دانا ئىنسان» دېگىلى بولمايدۇ. چۈنكى ئۇ ئەقىدىسى بىلەن ئەمەلىيىتى ئارىسىدا بىردەكلىك ساقلىيالماسلىق بىلەن ھېكمەت ۋە پاراسەت سەھنىسىدىن چۈشۈپ كەتكەن بولىدۇ.

خۇددى شۇنىڭدەك، ئۆزىنىڭ بىلىدىغىنى بىلەن بىلمەيدىغىنى ئارىسىدىكى چەك-چېگرانى پەرق ئېتەلمىگەن كىشىنىمۇ دانا دېگىلى بولمايدۇ. مانا بۇلار دانالىق ئەكس ئېتىشى ئۈچۈن تۇرمۇشىمىزغا كېرەكلىك ئەڭ مۇھىم مەرىپەتتۇر.

بىز ئۇشبۇ مەرىپەت ئارقىلىق ئارتۇقچە سۆزلەش ۋە بىھۇدە دەتالاش قىلىشتىن ئۆزىمىزنى تۇتۇۋالالايمىز. بۇ ئارقىلىق بىز ئۆزىمىزنىڭ ئېيتقانلىرىمىزدىنمۇ كۆپ نەرسىنى بىلمەيدىغانلىقىمىزنى، قۇرۇق سۆزنىڭ پايدىسىز ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىمىز. چۈنكى ئىشنىڭ ماھىيىتى بىراۋغا كۆز-كۆز قىلىشقا ئايلىنىپ قالغاندا، ئەقىل دۇردانىلىرى نامايان بولۇشنىڭ ئورنىغا قەلبتىكى كېسەللىكلەر تېشىپ چىقىدۇ.

كىشىنىڭ دانالىقىنىڭ يەنە بىر بەلگىسى — ئۆز قەدىر-قىممەت دائىرىسىنى بىلىشىدۇر. بۇنداق بولغاندا، ئىنسان ئۆزىنى لايىق ماقامىدىن ئاشۇرۇپ كۆتۈرۈۋالمايدۇ؛ شۇنداقلا، ئۆزىنى تېگىشلىك قەدرىدىن تۆۋەن ئورۇنغىمۇ چۈشۈرۈۋەتمەيدۇ. قاچانكى ئىنسان ئۆزىنى ھەقلىق ماقامىدىن يۇقىرى كۆرۈۋالىدىكەن، تەكەببۇرلۇق، مەغرۇرلۇق ۋە خام خىيال پاتقىقىغا پېتىپ قالىدۇ ھەمدە ھەر تەرەپتىن پىشكەللىكلەرگە ئۇچرايدۇ. ئەكسىچە، ناۋادا ئۆزىنى ھەددىدىن زىيادە چۈشۈرۈۋەتسە، بۇ چاغدا ئۇ باشقىلار تەرىپىدىن نەزەرگە ئېلىنمايدىغان ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىپ، خارلىققا قالىدۇ ۋە تالاي ياخشىلىقلاردىن مەھرۇم بولىدۇ.

كىشىنىڭ دانا بولۇشى ئۈچۈن، ئۇنىڭ نوقۇل تۇرمۇش ۋە ئائىلە جەھەتتە ئۇتۇق قازانغۇچى بولۇپ قېلىشىلا كۇپايە قىلمايدۇ؛ بەلكى ئۇ ئۆزىدە يوشۇرۇنغان ئەقلىي، مەدەنىي، ئىجتىمائىي ۋە كەسپىي ئىقتىدارلار بىلەن تونۇشۇپ چىقىشى لازىم. يېڭىلىققا يېتەكلىمەيدىغان ئەقىل، تەرەققىياتقا ئېرىشتۈرمەيدىغان ئەمگەكتىن ئايرىلغان بىلىم — تولۇقسىز مەرىپەتتۇر.

مۇشۇ ئۆلچەم بويىچە ئالغاندا، كۆپلىگەن كىشىلەرنى «دانا» دېگىلى بولمايدۇ. چۈنكى ئۇلار پەقەت نۆۋەتتىكى تۇرغۇن ھالىتىدىنلا رازى؛ ئۇلار كۆپىنچە تۇرمۇشىغا تۈپتىن ئۆزگىرىش ئېلىپ كىرىشتىن، ئىسلاھات يۈكىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشتىن ھۆركۈيدۇ.

كىشىلەرنىڭ تۈرلۈك خاراكتېرىدىن خەۋەردار بولۇشىمىز، ئۇلارنىڭ شارائىتى ۋە دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلىرىنى نەزەردە تۇتۇپ مۇئامىلە قىلىشىمىزمۇ دانالىقنىڭ جۈملىسىدىندۇر. خۇددى ھەزرىتى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئېيتقاندەك: «ئاقىل ئىنسان — باشقىلارغا ئۆزرە قويۇپ تۇرۇپ مۇئامىلە قىلغان كىشىدۇر». كامىل مەرىپەت كەڭ قورساقلىقتا نامايان بولىدۇ.

مۇھىمى، كۆپلىگەن كىشىلەرنىڭ ئۆزلىرى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقىسى بولمىغان ئىشلاردىمۇ ئاۋارىچىلىكلەرگە ئۇچراپ تۇرىدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئوخشاش بولمىغان مۇھىت ۋە ئۆز ئىختىيارىغا باقمايدىغان قىيىن شارائىتلاردا ياشايدىغانلىقىنى چۈشىنىشىمىز لازىم. شۇ سەۋەبتىن ئۇلارغا ئۆزرە قويۇپ قاراش، غەمخورلۇق قىلىش ۋە يار-يۆلەكتە بولۇش — يۈكسەك دەرىجىدىكى ئەخلاقىي سەزگۈرلۈكنىڭ، ئاقىلانىلىك ۋە دانالىقنىڭ ئىپادىسىدۇر.

دانالىقنىڭ بىر قىسمى ئاللاھ تائالانىڭ ئىنئام قىلغان پەيزى-بەرىكىتىدىن كەلسە، يەنە بىر قىسمى ئەتراپلىق ئىلىم ئىگىلەش ۋە نەپسى بىلەن كۈرەش قىلىش يولى ئارقىلىق قولغا كېلىدۇ. چۈنكى ھەر بىر ياخشى ئىشنىڭ مۇقەددىمىسى — ئالدى بىلەن ئۆزىدىكى كەمچىلىك ھەم نۇقسانلارنى ئېتىراپ قىلىشتىن ۋە پۈتۈن كۈچى بىلەن مۇكەممەللىك پەلەمپەيلىرىگە قاراپ ئىلگىرىلەشتىن باشلىنىدۇ.


مەنبە: ئىزدىنىش مۇنبىرى