شى جىنپىڭ ۋە خىتاي ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كىرىزىسى

شى جىنپىڭ ۋە خىتاي ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كىرىزىسى

2026-يىلى 10-فېۋرال

ھوقۇقنىڭ مەركەزلىشىشى بىلەن ۋاكالەتچىلىك تۈزۈمى ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇلمىلىق زىددىيەت ئۈستىدە مۇھاكىمە

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىسىنىڭ ئاساسلىق تەتقىقات مەنبەسى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە سىياسىي ئانالىز ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق نەشرىياتلاردىن بىرى بولغان ئامېرىكانىڭ «Foreign Policy» (تاشقى سىياسەت) ژۇرنىلىدا 2026-يىلى 9-فېۋرال كۈنى ئېلان قىلىنغان، خىتاي سىياسىي ۋەزىيىتىنى كۆزەتكۈچى داڭلىق ئانالىزچى دېڭ يۈۋېن تەرىپىدىن يېزىلغان «شى جىنپىڭ ئۆزىنىڭ ئارمىيەسىگە ھەرگىز ئىشىنەلمەيدۇ» (Xi Jinping Can Never Trust His Own Military) ناملىق ماقالىدۇر. مەزكۇر ماقالە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھازىرقى رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى  ئىچىدە ئېلىپ بېرىۋاتقان كەڭ كۆلەملىك تازىلاش ھەرىكەتلىرى، بولۇپمۇ يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېراللارغا قاراتقان قاتتىق قول سىياسىتىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى، سەۋەبلىرى ۋە بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان تۈزۈلمە خاراكتېرلىك زىددىيەتلەرنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بەرگەن. ماقالىنىڭ ئېلان قىلىنغان ۋاقتى ۋە مەزمۇنى خىتاينىڭ ھەربىي ساھەسىدىكى ئەڭ يېڭى ئۆزگىرىشلەرنى، شۇنداقلا شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئارمىيەنىڭ جەڭگىۋارلىقى بىلەن سادىقلىقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە.

ئاپتور ماقالىسىدە دەسلەپتە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ يۇقىرى قاتلىمىدىكى زور داۋالغۇشلارنى تىلغا ئالغان بولۇپ، بولۇپمۇ خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىرىدىن جاڭ يوۋشيا ۋە ليۇ جېنلى قاتارلىق ئىككى نەپەر يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېرالنىڭ ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىنىشى بۇ كىرىزىسنىڭ پىلىكىگە ئوت ياققانلىقىنى بايان قىلغان. بۇ ۋەقە خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ قۇرۇلمىسىدا ئېغىر بوشلۇق پەيدا قىلغان بولۇپ، كومىتېتتا پەقەت رەئىس شى جىنپىڭ ۋە بىرلا مۇئاۋىن رەئىس جاڭ شېڭمىن قالغان. ئۆتكەن ئىككى يىل مابەينىدە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىدىكى نۇرغۇنلىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئوفىتسېرلار تەكشۈرۈلگەن بولۇپ، تولۇق بولمىغان ئىستاتىستىكىلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئون نەچچە نەپەر ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان گېنېرالنىڭ ھوقۇقىدىن ئايرىلغانلىقى مەلۇم. بۇ ئەھۋال شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيە ئىچىدىكى «چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش» ھەرىكىتىنىڭ كۆلىمى ۋە شىددىتىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، شى جىنپىڭنىڭ گېنېراللارغا قاراتقان تازىلاش ھەرىكىتىنىڭ شىددىتى، ئۇنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىدىكى مۈلكىي ئەمەلدارلارغا قاراتقان ھەرىكىتىدىن خېلىلا ئېغىر ۋە كەسكىن بولغان. بۇ خىل پەرقلىق مۇئامىلە، بولۇپمۇ خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئەڭ ئالىي قوماندانلىق ئورگىنى بولغان خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىدىكى سىستېمىلىق تازىلاشلاردا تېخىمۇ روشەن نامايان بولۇۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال شى جىنپىڭ ئۈچۈن ھەربىي ھوقۇقنى تىزگىنلەشنىڭ پارتىيە ئىچىدىكى باشقا ھوقۇقلارنى تىزگىنلەشتىن نەقەدەر مۇھىم ۋە جىددىي مەسىلە ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدۇ.

ماقالىدە شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇق قۇرۇلمىسى ۋە ئۇنىڭ خاراكتېرى ھەققىدە مۇھىم بىر نەزەرىيەۋى مۇلاھىزە يۈرگۈزۈلگەن. خىتاي ھاكىمىيىتىدىكى ئەمەلدارلار ئىچىدە چىرىكلىك گۇماندارى بولمىغان بىرەر كىشىنى تېپىش قىيىن بولۇپ، ھەقىقىي مەسىلە رەھبەرلىكنىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈش-ئۆتمەسلىكىدە ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. شى جىنپىڭنىڭ ئالدىدىكى رەھبەرلەرنىڭ چىرىكلىككە قارشى تۇرماسلىقىدىكى سەۋەب ئۇلاردا ئىرادە كەمچىل بولغانلىقىدىن ئەمەس، بەلكى ھوقۇق قۇرۇلمىسىدىكى پەرقتىن بولغان. شى جىنپىڭ بولسا ماۋ زېدۇڭدىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەخسىي ھوقۇق سىستېمىسىنى بەرپا قىلغان بولۇپ، بۇ خىل ھوقۇق قۇرۇلمىسى ئۇنىڭغا ئارمىيە ئىچىدە خالىغانچە تازىلاش ئېلىپ بېرىش ئىمكانىيىتىنى ياراتقان.

نۇرغۇن كۆزەتكۈچىلەر ۋە شى جىنپىڭنىڭ رەقىبلىرى ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى « توتالىتارىزم »  (ھاكىممۇتلەقلىق) دەپ تەسۋىرلەشكە مايىل بولسىمۇ، ئاپتور بۇ يەردە ئىنچىكە ئاكادېمىك پەرقلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئەخلاقىي جەھەتتىن ئەيىبلەش نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بۇ خىل ئاتاشنىڭ زىيىنى يوق، ئەمما قاتتىق ئانالىتىك نۇقتىدىن قارىغاندا، شى جىنپىڭنىڭ سىستېمىسى ماۋ زېدۇڭ ياكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەھبىرى جوسېف ستالىن دەۋرىدىكى توتالىتارىزمغا تولۇق ئوخشىمايدۇ. بۇ يەردىكى پەرق پەقەت دەرىجە مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى ماھىيەتلىك بىر قىسىم پەرقلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

كىلاسسىك توتالىتارىزم ئادەتتە ئۈچ چوڭ ئالاھىدىلىككە ئىگە: بىرىنچىسى، جەمئىيەت ۋە ئىنسان تەبىئىتىنى قايتا قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان، ئاممىۋى سەپەرۋەرلىك ئارقىلىق ئىپادىلىنىدىغان بۈيۈك لايىھەنىڭ بولۇشى؛ ئىككىنچىسى، سىياسەتنىڭ ھەممىگە قوماندانلىق قىلىشى ۋە شەخسىي تۇرمۇشنىڭ پۈتۈنلەي سىياسىيلاشتۇرۇلۇشى؛ ئۈچىنچىسى، مەخپىي ساقچىلارنى ئاساسلىق قورال قىلغان تېررورلۇق ھۆكۈمرانلىقى بولۇپ، بۇنىڭدا خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، جازالاش ۋە رەقىبلەرنى قانۇنىي تەرتىپسىز يوقىتىش ئېلىپ بېرىلىدۇ.

بىراق، شى جىنپىڭنىڭ سىستېمىسى گەرچە قىسمەن جەھەتتىن يۇقىرىقى ئالاھىدىلىكلەرگە ئوخشىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭدا جەمئىيەتنى قايتا قۇرۇشنى نىشان قىلغان سىجىل ئاممىۋى ھەرىكەتلەر كەمچىل، شۇنداقلا ماۋ دەۋرىدىكىدەك سىياسىي بېسىمنى خالىغان ۋاقىتتا پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىدىكى ساراڭلارچە ھەرىكەتكە ئايلاندۇرالايدىغان تەشكىلىي ۋە پىسخىكىلىق ئىقتىدار يوق. شۇڭا، ئاپتورنىڭ قارىشىچە، شى جىنپىڭنىڭ تۈزۈمىنى «كۈچەيتىلگەن مۇستەبىتلىك» (Intensified Autocracy) دەپ ئاتاش تېخىمۇ توغرا بولىدۇ. بۇ، رەقەملىك دەۋردىكى ئەنئەنىۋى مۇستەبىتلىكنىڭ تېخنىكىلىق ۋە تەشكىلىي جەھەتتىن كۈچەيتىلگەن شەكلىدۇر.

بۇ «كۈچەيتىلگەن مۇستەبىتلىك» ئىنچىكە ئىجتىمائىي كونتروللۇق، بيۇروكراتىيەگە يۈرگۈزۈلگەن تېخىمۇ چىڭ ئىنتىزام، شۇنداقلا سىياسەت ۋە تەشۋىقاتنىڭ مەركەزلىك ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ئارقىلىق نامايان بولىدۇ. گەرچە ئۇ سىياسىي بېسىم ئىشلىتىپ پىكىر ۋە سۆز ئەركىنلىكىنى بوغسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئىنسان تەبىئىتىنى ئۆزگەرتىش ئەمەس، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۆزىنى «ساپلاشتۇرۇش» ۋە قايتا قۇرۇشتۇر.

بۇ «قايتا قۇرۇش» جەريانى خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىدە ئەڭ كەسكىن شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ. شى جىنپىڭ بىخەتەرلىكنى قوغداش ئۈچۈن ئارمىيە ئىچىدە تېخىمۇ شەخسىيەتلەشكەن ۋە ئاخىرقى ھوقۇقنى ئۆزىگە مەركەزلەشتۈرگەن بىر ئورۇنلاشتۇرۇشنى يولغا قويغان بولۇپ، بۇ ئىلگىرى نىسبەتەن مۇستەقىل ۋە يېپىق بولغان ھەربىي سىستېما ئىچىدە توتالىتارىزمغا يېقىنلىشىدىغان بىر ھالەتنى شەكىللەندۈرگەن. بۇنىڭ يادروسى 2014-يىلى شى جىنپىڭ تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ رەئىسى مەسئۇل بولۇش تۈزۈمى» بولۇپ، بۇ تۈزۈم رەئىسنىڭ بارلىق ھەربىي ئىشلار ئۈستىدىكى مۇتلەق كونتروللۇقىنى تەكىتلەيدۇ.

شى جىنپىڭ بۇ تۈزۈمنى ئارمىيەنىڭ ئەڭ ئالىي سىياسىي ئورگىنى ۋە ئەڭ ئالىي سىياسىي پىرىنسىپى دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ، ئۇنى مۇتلەق كونتروللۇقنىڭ قورالىغا ئايلاندۇرغان. ئىدىيە، تەشكىلات، قائىدە-تۈزۈم، تەرتىپ ۋە جاۋابكارلىق سىستېمىسى ئارقىلىق بۇ تۈزۈم خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ھەر بىر قىسمىغا سىڭىپ كىرىپ، پارتىيەنىڭ ئارمىيەگە بولغان مۇتلەق رەھبەرلىكىنى تېخىمۇ شەخسىيەتلەشتۈرگەن ۋە كونكرېتلاشتۇرغان. بۇ يەردىكى سادىقلىقنىڭ ئاخىرقى نۇقتىسى ئابستراكت پارتىيە ئەمەس، بەلكى «رەئىس»نىڭ ئۆزى؛ ئىتائەتنىڭ ئاخىرقى نۇقتىسى كوللېكتىپ قارار قىلىش ئەمەس؛ بەلكى شەخسىي ھۆكۈمدۇر.

ئانالىزچىنىڭ كۆرسىتىشىچە، شى جىنپىڭنىڭ بۇ لايىھەسى نەزەرىيە جەھەتتىن مۇكەممەل كۆرۈنگەن بىلەن، ئەمەلىيەتتە ئارمىيە ئىچىدە مۇتلەق رەھبەرلىك سىستېمىسىنى يۈرگۈزۈش ساقلانغىلى بولمايدىغان بىر «قۇرۇلمىلىق زىددىيەت»كە دۇچ كەلمەكتە. «رەئىس مەسئۇل بولۇش تۈزۈمى» شەكىل جەھەتتىن بارلىق قوماندانلىق ۋە باشقۇرۇش ھوقۇقىنىڭ بىر شەخس، يەنى رەئىسنىڭ قولىغا مەركەزلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. لېكىن رېئاللىقتا، بۇ ئىشنى رەئىسنىڭ يالغۇز ئۆزى قىلىشى مۇمكىن ئەمەس.

شى جىنپىڭدا بۇنداق قىلىش ئۈچۈن يېتەرلىك ۋاقىت ۋە زېھىن يوق، شۇنداقلا ئۇنىڭدا ھەربىي ھەرىكەت، مەشىق، قورال-ياراق، تەييارلىق ۋە ئىسلاھات قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىدىكى كەسپىي ساھەلەردە كۈندىلىك قوماندانلىق ۋە باشقۇرۇش ئىشلىرىنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان كەسپىي بىلىممۇ يوق. ئۇنىڭ رولى تېخىمۇ كۆپ ھالدا ئالىي قارار چىقارغۇچى ۋە ئاخىرقى كېسىم قىلغۇچىغا يېقىن كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، ئارمىيەنىڭ كۈندىلىك باشقۇرۇلۇشى ئىشەنچلىك ۋاكالەتچىلەرگە ھاۋالە قىلىنغان بولۇپ، خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىرى دەل مۇشۇ ۋاكالەتچىلىك قۇرۇلمىسىنىڭ يادروسىدا تۇرىدۇ. ئەمەلىيەتتە، شى جىنپىڭ مۇئاۋىن رەئىسلەر ئارقىلىق مەشغۇلات ئېلىپ بارىدۇ، ئۇلار گېنېرال ئۇنۋانىدىكى ھەربىي ئەمەلدارلار ۋە سىياسىي كومىسسارلارنىڭ ئارىلاشمىسىدىن تەركىب تاپىدۇ. نەزەرىيە جەھەتتىن، شى جىنپىڭ قارار چىقىرىدۇ ۋە ھۆكۈم قىلىدۇ؛ مۇئاۋىن رەئىسلەر بولسا ئىجرا قىلىش ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە مەسئۇل بولىدۇ.

دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، مەسىلىنىڭ تۈگۈنى دەل مۇشۇ يەردە. شى جىنپىڭ مۇئاۋىن رەئىسلەرنىڭ پەقەتلا ئاددىي «بېجىرگۈچىلەر» بولۇشىنى، يەنى ئۇنىڭ يوليورۇقلىرى، پىلانلىرى ۋە تەلەپلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان، ئەمما ھوقۇققا دەخلى قىلمايدىغان ياكى ئۆز ئالدىغا مەركەزلىشىۋالمايدىغان قابىلىيەتلىك گېنېراللار بولۇشىنى ئۈمىد قىلىدۇ. بىراق، ئىنسانلارنىڭ ۋە سىستېمىلارنىڭ ئىشلەش مېخانىزمى بۇنداق بولمايدۇ.

ۋاكالەتچىلەر ئاخىرىدا ئۆزلىرىنىڭ ھوقۇقىنى تىكلەشكە باشلايدۇ، ئۇلارنىڭ كەسپىي بىلىمى ۋە تەجرىبىسى ئۇلارغا «تەبىر بېرىش ھوقۇقى»نى ئاتا قىلىدۇ. رەئىسنىڭ بۇيرۇقلىرىنى تاللاپ ئىجرا قىلىش ياكى ئۇنى يۈزەكى ئىجرا قىلىپ، ئاستىرتتىن قارشىلىق كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئۇلار ئۆزلىرىگە خاس بولغان بىر خىل ھوقۇققا ئېرىشىدۇ. بۇ جەزمەن شى جىنپىڭغا قارشى ئىسيان ياكى ئۆكتىچىلىك دېگەنلىك ئەمەس؛ بەزىدە بۇ پەقەت كەسپىي ھۆكۈمگە تايىنىپ، بۇيرۇقنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇنلاشتۇرۇش بولۇشى مۇمكىن، ئەمما بۇ يەنىلا شى جىنپىڭنىڭ ئەسلى مەقسىتىدىن چەتنەپ كېتىشى مۇمكىن. چۈنكى، نېمىلا دېگەن بىلەن گېنېراللار ئارمىيەنىڭ نېمىنى قىلالايدىغانلىقىنى ۋە نېمىنى قىلالمايدىغانلىقىنى رەئىستىن كۆپ ياخشى بىلىدۇ.

بۇ ئەھۋال يەنە بىر چوڭ مەسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ۋاكالەتچىلەرنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ «شەخسىي تورى»نى شەكىللەندۈرىدۇ. گەرچە يۇقىرى دەرىجىلىك ئوفىتسېرلارنى تەيىنلەش ھوقۇقى رەئىسكە تەۋە بولسىمۇ، ئەمما مۇئاۋىن رەئىسلەر ئادەتتە ئۆزلىرى باشقۇرىدىغان ساھەلەردە تەۋسىيە قىلىش ھوقۇقىغا ۋە ئەمەلىيەتتىكى رەت قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولىدۇ. بىرەر كىشىلىك مۇناسىۋەت تورى شەكىللەنگەندىن كېيىن، مۇئاۋىن رەئىس ئەتراپىدا «ئىككىنچى دەرىجىلىك ھوقۇق مەركىزى» پەيدا بولىدۇ.

بۇ خىل «ئىككىنچى دەرىجىلىك ھوقۇق مەركىزى»نىڭ شەكىللىنىشى رەئىس تەرىپىدىن تەبىئىي ھالدا تەھدىت دەپ قارىلىدۇ. ھەربىي ھوقۇق رەئىستىن ئەسكەرلەرگە بىۋاسىتە بارىدىغان تۈز سىزىق بولۇشتىن توختاپ، ئوتتۇرىدا بىر «توك ئۈزگۈچ» پەيدا بولىدۇ. رەئىس كۆرىدىغان پاكىتلار سۈزگۈچتىن ئۆتكۈزۈلگەن بولۇشى، بۇيرۇقلارنىڭ ئىجرا قىلىنىشى كەسپىي «دەرۋازىۋەنلەر» تەرىپىدىن ئۆزگەرتىلگەن بولۇشى، كادىرلارنىڭ سادىقلىقى بولسا رەئىسكە ئەمەس، بەلكى ئۆزلىرىنىڭ ھامىيسىغا قارىتىلغان بولۇشى مۇمكىن. مۇتلەق رەھبەرلىك سىستېمىسى بۇنداق ئەھۋالغا ھەرگىزمۇ چىداپ تۇرالمايدۇ.

شى جىنپىڭنىڭ چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئارمىيەنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى قاتلاملىرىغا قاراپ كېڭىيىۋاتقانلىقىنىڭ سەۋەبى دەل مۇشۇ يەردە. تازىلاشنىڭ سەۋەبى كۆپىنچە ھاللاردا كىمنىڭ قانچىلىك پۇل يەۋالغانلىقى ئەمەس، بەلكى رەئىسنىڭ ئالاقە يولىنىڭ ۋاكالەتچىلەر تەرىپىدىن «قولغا ئېلىۋېلىنغانلىقى»نى، يەنى ئۆزىنىڭ ھەقىقىي ئۇچۇرلارغا ئېرىشەلمەيۋاتقانلىقىنى ۋە بۇيرۇقلىرىنىڭ تولۇق ئىجرا قىلىنمايۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىشىدۇر. بۇنداق ئەھۋالدا، بىردىنبىر تاللاش «چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش» نامى ئاستىدا زەربە بېرىش بولىدۇ. جاڭ يوۋشيا، ليۇ جېنلى ۋە ئۇلاردىن بۇرۇنقىلار دۇچ كەلگەن مەسىلە شۇكى، شى جىنپىڭ كونتروللۇقىدىكى سىستېما ئۇلارنى مۇقەررەر ھالدا شى جىنپىڭ ئۈچۈن بىر «مەسىلە»گە ئايلاندۇرۇپ قويغان.

بۇ مېخانىزم يەنە نېمە ئۈچۈن ھەربىي ساھەدىكى تازىلاشنىڭ مۈلكىي ساھەدىكىدىن تېخىمۇ كەسكىن بولۇۋاتقانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى شەخسىي سادىقلىق سىستېمىسىغا قانچىكى ئايلانسا، ئەمەلىيەتتە ئۇ مۇئاۋىن رەئىسلەرگە ئوخشاش ۋاكالەتچى شەخسلەرگە شۇنچە بەك تايىنىپ قالىدۇ، نەتىجىدە ئۇلار ئويلىمىغان يەردىن تېخىمۇ زور ھوقۇققا ئېرىشىدۇ.

بۇ يەردە بىر قۇتۇلغۇسىز دەۋرىي ھالقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ: رەئىس ھوقۇقنى قانچىكى مەركەزلەشتۈرسە، ۋاكالەتچىلەرگە شۇنچە بەك تايىنىدۇ؛ ئۇلارغا قانچىكى تايانسا، ئۇلاردىن شۇنچە بەك قورقىدۇ؛ قانچىكى قورقسا، ئۇلارنى شۇنچە بەك تازىلايدۇ؛ ئۇلارنى قانچىكى كۆپ تازىلىسا، مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالالايدىغان، قابىلىيەتلىك، ئەمما «مۇتلەق بىخەتەر» بولغان يېڭى ۋاكالەتچىلەرنى تېپىش شۇنچە قىيىنغا توختايدۇ. ۋەھشىيلەرچە تازىلاش ئاستىدا ھەربىي ۋە سىياسىي بىخەتەرلىك سىرتتىن قارىماققا تېخىمۇ چىڭدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما ھەقىقىي ئۇچۇر ۋە ئەمەلىي ئىقتىدارنىڭ ساقىپ كېتىشى بىلەن، بۇ سىستېما تېخىمۇ ئاجىزلىشىپ كېتىشى مۇمكىن.

خۇلاسىلىگەندە، دېڭ يۈۋېننىڭ بۇ ماقالىسى شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيەنى كونترول قىلىش ئەندىزىسىدىكى چوڭقۇر زىددىيەتنى ئېچىپ بەرگەن. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋى بىر ئارمىيە بولۇش سۈپىتى بىلەن تەلەپ قىلىدىغان كەسپىيلىكى ۋە مۇرەككەپ قوماندانلىق سىستېمىسى، شى جىنپىڭ ئارزۇ قىلغان «شەخسىي مۇتلەق ئىتائەت» بىلەن توقۇنۇشماقتا. شى جىنپىڭنىڭ «ئىشەنچ كىرىزىسى» ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ ئۆزى قۇرۇپ چىققان تۈزۈلمىنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، بۇ خىل گۇمان ۋە تازىلاش دەۋرىيلىكى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىقى ۋە جەڭگىۋارلىقىغا يوشۇرۇن خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغانلىقى شۈبھىسىزدۇر. ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ ئەھۋال مۇستەبىت تۈزۈملەردىكى «ۋاكالەتچىلىك تەڭقىسلىقى» (Agency Dilemma) نىڭ تىپىك بىر ئۈلگىسى بولۇپ، ھوقۇقنىڭ ھەددىدىن زىيادە مەركەزلىشىشى ئەكسىچە كونتروللۇقنىڭ ئۈنۈمسىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەرمەكتە.

مەنبە:

Deng Yuwen, «Xi Jinping Can Never Trust His Own Military,» Foreign Policy, Accessed from: https://foreignpolicy.com/2026/02/09/china-xi-generals-military-zhang-youxia-liu-zhenli/

مەنبە: شى جىنپىڭ ۋە خىتاي ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كىرىزىسى – ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى