Jump to content

يازغۇچى بولۇشنىڭ زۆرۈر شەرتلىرى

ئورنى Wikipedia

نەسرۇللا ئابلەت

1. ئەدەبىي تالانت

[تەھرىر]

تالانت — ئادەم ۋۇجۇدىدا تۇغما مەۋجۇت بولىدىغان ھەم كېيىنكى تەرەققىيات جەريانىدا ئېرىشىلگەن مەلۇم ئىستېدات ۋە قابىلىيەتنى كۆرسىتىدۇ. ئەدەبىي ئىجادىيەت ئادەتتىكى بىر خىل ھۈنەر-ماھارەت ئەمەس؛ ئۇنىڭدا پەقەت قۇرۇق ئۆگىنىش ئارقىلىقلا نەتىجە قازانغىلى بولمايدۇ. ئەدەبىي ئىجادىيەت — ئىلھام، تەسەۋۋۇر، قايناق ھېسسىيات ۋە يۈكسەك ئىجادىيلىق بولۇپ، ئۇ تالانتقا موھتاج. دېمەك، ھەر قانداق ئادەمنىڭ يازغۇچى بولالىشى ناتايىن، پەقەت يېزىقچىلىق تالانتىغا ئىگە كىشىلەرلا يازغۇچى بولالايدۇ.

قەدىمكى دەۋرلەردە سۇبيېكتىپ قابىلىيەتكە بولغان تونۇش ئاڭلىق ئىلىم دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلمىگەنلىكتىن، ئەدەبىي ئىجادىيەتنىڭ سىرلىقلىقى كۆپىنچە تاشقى مۆجىزىلىك كۈچلەرگە باغلاپ قارالغان. پلاتون: «شائىرلار سىرلىق، سېھرىي بىر كۈچكە تايىنىپ ئادەمنى مەپتۇن قىلىدىغان شېئىرلارنى پۈتىدۇ» دەپ قارىغان. ياۋروپا پەلسەپىسى يېقىنقى زاماندىن باشلاپ ئەدەبىي ئىجادىيەتتىكى سۇبيېكتىپ كۈچنى بىلىپ يەتتى، بولۇپمۇ ئەدەبىياتتا شەخسنىڭ مۇستەقىل ئورنىنى تونۇپ يېتىپ، ئۇنى «تالانت» دەپ يەكۈنلىدى.

ئىمانۇئېل كانت ئەڭ دەسلەپتە ئېستېتىكىدا تالانتقا نەزەرىيەۋى ئاساس سالدى. ئۇ: «پەن-تېخنىكا كەشپىياتى تالانتنىڭ نەتىجىسى ئەمەس، پەقەت ئىلھام بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان سەنئەت ئىجادىيىتىلا تالانتنىڭ نەتىجىسىدۇر؛ ئېستېتىكا — چۈشىنىش كۈچى بىلەن تەسەۋۋۇر كۈچىنىڭ ماسلىشىشى، تالانتنىڭ ئەركىن ئىجادچانلىقىدۇر»، «ئېستېتىكا سەنئىتى — تالانت سەنئىتى دېمەكتۇر» دەپ بايان قىلدى. ئۇ تالانتقا مۇنداق ئېنىقلىما بەردى: «سۇبيېكت بىلىش پائالىيىتىنى ئەركىن تەتبىقلاش جەريانىدا ئۆزىنىڭ قابىلىيەت نەمۇنىسى بولغان مۇستەقىل ئىجادچانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ، مانا بۇ — تالانتتۇر!» [1].

كانتتىن كېيىن، رومانتىزم ئەدەبىيات نەزەرىيەسىدە ۋە ئېستېتىكىدا تالانت چۈشەنچىسى مۇستەھكەملىنىپ، بۈگۈنكى كۈندە ئەدەبىياتنىڭ تالانتقا موھتاجلىقى ئورتاق بىر قاراشقا ئايلاندى. تالانت نوقۇل تۇغما قابىلىيەت بولۇپلا قالماي، ئىنسان ۋۇجۇدىدىكى يوشۇرۇن زاپاستۇر؛ ئۇ مۇۋاپىق بايقالسا، تەربىيەلەنسە ۋە يېتىشتۈرۈلسە ئاندىن ھەقىقىي ئىستېداتقا ئايلىنىدۇ. ئەدەبىيات ئەركىن تەسەۋۋۇرنى، قايناق ھېسسىياتنى، زىل كۆزىتىش ۋە يۈكسەك تىل ئىپادىلەش قۇدرىتىنى تەلەپ قىلغاچقا، بالىلىق دەۋردىكى ئۆسۈپ يېتىلىش مۇھىتى تالانتنىڭ بىخ ئۇرۇپ يېتىلىشىدە تۈپ تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ.

ئەدەبىي تالانت يازغۇچى بولۇشنىڭ ئاساسىي شەرتى سۈپىتىدە تۆۋەندىكى تۆت تۈرلۈك مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

  • مول تەسەۋۋۇر كۈچى ۋە ئىماژلىق (ئوبرازلىق) تەپەككۇر قابىلىيىتى: تەسەۋۋۇر كۈچى يازغۇچىنىڭ لوگىكىلىق ئۇقۇملارنىڭ چەكلىمىسىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ، ئەركىن بەدىئىي ئالەم يارىتىشىنىڭ كاپالىتىدۇر. تەسەۋۋۇر كۈچى بولمىسا ئىلھام تۇغۇلمايدۇ ۋە بەدىئىي توقۇلما ۋۇجۇدقا كەلمەيدۇ. مەسىلەن، مەرھۇم شائىر قۇربان بارات لوپنۇر چۆللىرىدە كېسىۋېتىلگەندىن كېيىنمۇ قايتا بىخ سۈرگەن قەيسەر توغراقلارنى كۆرۈپ، شۇ ئوبرازلىق تەپەككۇر ئارقىلىق پۈتۈن بىر مىللەتنىڭ يېڭىلمەس مەنىۋى قىياپىتىنى سىمۋول قىلغان «كېسىلگەن توغراق» ناملىق نادىر شېئىرىنى پۈتۈپ چىققان.
  • ھېسسىياتنىڭ موللۇقى ۋە زىللىقى (سەزگۈرلۈكى): يازغۇچىنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشقا تۇتقان پوزىتسىيەسى ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭكىدىن پەرقلىنىدۇ. كىشىلەر كۈندىلىك پاراڭلارغا بىپەرۋا قارىغاندا، يازغۇچى ئۇنىڭ قاتلىمىدىكى تىراگېدىيەنى، سۆيگۈنى ۋە ئازابنى بارلىق ۋۇجۇدى بىلەن ھېس قىلىپ، ئىچكى ھاياجان ئارقىلىق بەدىئىي تۈسكە كىرگۈزىدۇ.
  • سەزگۈر كۆزىتىش ۋە تەسىرلىنىش قابىلىيىتى: يازغۇچى تۇرمۇشنىڭ ئىنچىكە تەپسىلاتلىرىنى، شەيئىلەرنىڭ مىجەز-خاراكتېرىنى باشقىلاردىن بۇرۇن تۇتۇۋېلىپ، ئۇنى ئەدەبىي ئوبرازنىڭ تىرىك خام ئەشياسىغا ئايلاندۇرىدۇ.
  • كۈچلۈك تىل قوللىنىش ۋە بەدىئىي ئىپادىلەش ماھارىتى: ئەدەبىيات تىل سەنئىتىدۇر؛ يازغۇچىنىڭ تىلى مېخانىك ئەمەس، بەلكى تاغ سۈيىدەك راۋان، قايماقتەك يېقىملىق، مۇزىكىدەك رىتىملىق بولۇشى لازىم. يازغۇچى تىلنىڭ يۈزەكى مەنىسىنىلا ئەمەس، بەلكى ئىچكى مېغىزىنى، سېھرىي قۇدرىتىنى تامامەن ئىگىلەيدۇ.

2. ئەدەبىي ساداقەت

[تەھرىر]

يازغۇچىدا ئەدەبىي تالانت بولغاندىن سىرت، يەنە ئەدەبىياتقا سادىق بولۇشتەك مەنىۋى مەۋقە بولۇشى شەرت. ئەدەبىياتقا سادىق بولۇش دېگىنىمىز — يازغۇچىنىڭ ئەدەبىياتنى پۈتۈن ھاياتىنىڭ مەزمۇنى، ئەڭ ئالىي قىممەت ئۆلچىمى دەپ بىلىپ، ئۇنىڭغا بارلىقىنى ئاتاش روھىنى كۆرسىتىدۇ.

ئەگەر يازغۇچى ئەدەبىياتقا نوقۇل بىر كۈندىلىك تىرىكچىلىك، ئادەتتىكى كەسىپ دەپ قارىسا، ئۇ ھەرگىزمۇ ئېستېتىك يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈلەلمەيدۇ. بازار جەمئىيىتىدە ئەدەبىيات بىلەن شۇغۇللىنىش كۆپىنچە نامرات، جاپالىق خىزمەت ھېسابلىنىدۇ؛ كەتكۈزگەن ئەجىر بىلەن ئېرىشكەن ماددىي مەنپەئەت تەڭ كەلمەيدۇ. شۇنداقتىمۇ پىداكار يازغۇچىلار ئەدەبىياتتىن روھىي ئازادلىق، كىشىلىك غايە ۋە ئەركىنلىك تاپىدۇ. يازغۇچى زوردۇن سابىر بىلەن دېھقان شائىر روزى سايىتلارنىڭ ھاياتى ئەنە شۇنداق ئەدەبىي ساداقەتنىڭ تىپىك ئۈلگىلىرىدۇر.

يازغۇچى ئۆز ئۆمرىدە تۇرمۇشنىڭ نۇرغۇن ھۇزۇر-ھالاۋەتلىرىنى قۇربان قىلىپ، پۈتۈن ۋاقتىنى كۆزىتىشكە، ئويلىنىشقا ۋە كىتاب كۆرۈشكە سەرپ قىلىدۇ. لۇ شۈن ئېيتقاندەك: «يازغۇچىنىڭ يېگىنى ئوت-چۆپ، ئەمما بەرگىنى سۈت بىلەن قاندۇر!»

3. تۇرمۇش تەجرىبىسى

[تەھرىر]

ئەدەبىيات — ھاياتلىق كەچۈرمىشلىرىنىڭ يېزىققا ئايلىنىشىدۇر. يازغۇچى كىشىلەرگە كىشىلىك ھاياتنىڭ تۈپ مەنىسىنى يورۇتۇپ بېرىشى ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئۆزىدە ئوقۇرمەنلەرگە قارىغاندا كۆپ مول، مۇرەككەپ تۇرمۇش جۇغلانمىسى بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ.

ئەگەر يازغۇچىدا ھاياتنىڭ ئىسسىق-سوغۇقىنى باشتىن كەچۈرگەن مول تەجرىبە بولمىسا، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى قۇرۇق، تېيىز بولۇپ قالىدۇ. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ 20-ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدا مىسلىسىز گۈللىنىشى يازغۇچىلارنىڭ باشتىن كەچۈرگەن جاپالىق تۇرمۇش كەچۈرمىشلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر. كونا ئەۋلاد يازغۇچىلارنىڭ «ئوڭچىللىققا قارشى تۇرۇش»تىن «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»غىچە تارتقان ئەلەم-كۈلپەتلىرى، ياش ئەۋلاد ئەدىبلەرنىڭ «يېزىغا چۈشكەن زىيالىي ياش» سۈپىتىدە تۆۋەن قاتلام خەلقى بىلەن تەڭ ياشىغان ھاياتى ئۇلارنىڭ ئىجادىيىتىگە چوڭقۇر بەدىئىي ئوزۇق ئاتا قىلدى.

ئەلۋەتتە، تۇرمۇش تەجرىبىسى پەقەت سىياسىي جەبىر-جاپانىلا كۆرسەتمەيدۇ؛ تىنچ، نورمال دەۋرلەردىمۇ يازغۇچى ئاۋام پۇقرالارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا چوڭقۇر سىڭىپ كىرىپ، كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ نازۇك قاتلاملىرىنى بايقاشقا ماھىر بولۇشى لازىم. 90-يىللاردىكى «چىنلىقنى يېزىش» ئەدەبىياتى ئاددىي ئادەملەر ۋە ئۇششاق تۇرمۇش ھادىسىلىرىنى سىزىش ئارقىلىق چوڭقۇر پەلسەپىۋى پىكىر سۈرۈشنىڭ ياخشى ئۈلگىسىنى ياراتتى.

4. يازغۇچىنىڭ ئۆزلۈك تەربىيەلىنىشى

[تەھرىر]

يازغۇچى كۆكتىن چۈشكەن ئەۋلىيا ئەمەس؛ ئۇ تۇغما ئىقتىدارنى كېيىنكى توختىماي ئۆگىنىش ۋە تاۋلىنىش ئارقىلىق راۋاجلاندۇرىدۇ. يازغۇچىنىڭ تەربىيەلىنىشى تۆۋەندىكى ئۈچ تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

  • ئىدىيەۋى تەربىيەلىنىش: يازغۇچى جەمئىيەت ۋە ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىرى ھەققىدە يۈكسەك بىلىش سەۋىيەسىگە، پاك مەنىۋىيەت پەللىسىگە ئىگە بولۇشى كېرەك. ئەگەر يازغۇچىنىڭ چۈشەنچىسى تېيىز بولسا، ئۇ مەيلى قانچە كۆپ خام ماتېرىيال توپلىسۇن، تۇرمۇشنىڭ يۈزەكى تەپسىلاتلىرى ئۈستىدە لەيلەپ قالىدۇ. يازغۇچى ئىدىيەۋى پىشقانلىق ئارقىلىق ئۆز ئەسەرلىرىگە پەلسەپىۋى-ئېستېتىك چوڭقۇرلۇق بېغىشلايدۇ.
  • مەدەنىيەت جەھەتتىكى تەربىيەلىنىش: ئەدەبىيات مەدەنىيەتنىڭ مەھسۇلىدۇر. يازغۇچى تارىخ، جەمئىيەتشۇناسلىق، تەبىئىي پەن ۋە سەنئەتنىڭ بارلىق بىلىملىرى بىلەن مېڭىسىنى قوراللاندۇرۇشى زۆرۈر.
  • ئەدەبىي تەربىيەلىنىش: بۇ ئەدەبىي تەپەككۇر، ماھارەت، ئىجادىي تەسەۋۋۇر ۋە تىل ئىقتىدارىنى بىۋاسىتە تاۋلاشنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ تەربىيەلىنىش ئۈچ خىل يول ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ:

  1. ئۆگىنىش (كىتاب ئوقۇش) يولى: كلاسسىك ۋە ھازىرقى زامان نادىر ئەسەرلىرىنى، بولۇپمۇ پەلسەپىۋى كىتابلارنى كۆپلەپ ئوقۇش كېرەك. ژان-ژاك رۇسسو، فىرىدرىخ شىللېر، ژان پائۇل سارترە كەبى يازغۇچىلارنىڭ بىرلا ۋاقىتتا چوڭ پەيلاسوپ بولغانلىقى؛ گۆتې، لېف تولستوي، دوستويېۋسكىي كەبى ئەدىبلەرنىڭ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل پەلسەپىۋى تەپەككۇر سىستېمىسى بارلىقى ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىگە ئۆلمەس كۈچ بەرگەن.
  2. ئۆزلۈك ئۈستىدە ئويلىنىش يولى: ئۆز ئىچكى دۇنياسىنى تەپتىش قىلىش، روھىنى تاۋلاش ۋە قىممەت قاراشلىرىنى پاكلاشتۇرۇش. تولستوي كۈندىلىك خاتىرىلىرىدە ئۆز ۋىجدانىنى تالاي قېتىم رەھىمسىز ئوپېراتسىيە قىلىپ، «تىرىلىش»دەك بۈيۈك روماننى پۈتكەن؛ دوستويېۋسكىي تۈرمە ۋە ئۆلۈم سىناقلىرى ئارقىلىق كىشىلىك ھاياتنىڭ تېگىگە يېتىپ، «ئاكا-ئۇكا كارامازوۋلار»، «جىنايەت ۋە جازا» كەبى دۇنياۋى مۆجىزىلەرنى ياراتقان.
  3. ئەدەبىي ئەمەلىيەت (يېزىقچىلىق مەشقى) يولى: يازغۇچى نوقۇل ئوقۇش بىلەنلا چەكلەنمەي، قەلەم تەۋرىتىشى، پات-پات كىچىك پۈتۈكلەر ۋە ھېكايىلەر ئارقىلىق ئىجادىيەت سىنىقىدىن ئۆتۈپ تۇرۇشى كېرەك.

5. ئىجادىيەت خاسلىقى (ئىندىۋىدۇئاللىق)

[تەھرىر]

ئەدەبىي ئىجادىيەت — سەنئەت خاسلىقىنىڭ پۈتۈنلەي زاھىر بولۇشىدۇر. ئەدەبىي ئۇسلۇب يازغۇچىنىڭ ئىجادىيىتى پىشىپ يېتىلگەنلىكىنىڭ ئەڭ ئالىي بەلگىسى ھېسابلىنىدۇ. ئىجادىيەت خاسلىقى مۇنداق ئىككى تۈپ خۇسۇسىيەتنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەيدۇ:

  • چىنلىق: يازغۇچى ئادەتتىكى تۇرمۇشتا سىرتقى تەسىرلەر ئاستىدا تۇرغان رېئال ئۆزلۈكتىن ھالقىپ، بەدىئىي ئىجادىيەت جەريانىدا ئەركىن، ساپ، ئەڭ ھەقىقىي ئېستېتىك ئۆزلۈكنى بايقايدۇ. ئۇ كىشىلىك قىممەتنىڭ ساختا روللىرىغا تەن بەرمەي، چىنلىقنى ئەدەبىي ئوبرازلار ئارقىلىق نامايان قىلىدۇ.
  • مۇستەقىللىق: رېئال تۇرمۇشتا خاسلىق كۆپىنچە ئىجتىمائىي قېلىپلارنىڭ بېسىمىغا ئۇچرايدۇ؛ ئەمما ئەدەبىي ئىجادىيەتتە يازغۇچىنىڭ روھى تولۇق ئازادلىققا ئېرىشىدۇ. خاسلىقنى تىكلەشنىڭ يادروسى — يازغۇچىنىڭ ئۆزىگە خاس مۇستەقىل ئېستېتىك غايىسىدۇر.

يازغۇچى ئەدەبىي ئىجادىيەتتە رېئاللىقنىڭ قۇرۇق تەكرارىغا بېقىنىۋالماي، ئەركىنلىككە ۋە روھىي يۈكسىلىشكە ئىنتىلىپ، ئۆز بەدىئىي غايىسىنى يارىتىشى شەرت. ئېستېتىك غايىسىنى يوقاتقان قەلەمكەش ئۆز خاسلىقىنى ۋە ھەقىقىي يازغۇچىلىق سالاھىيىتىنى يوقاتقان بولىدۇ.

ئىزاھات:

[1] ئىمانۇئېل كانت: «ھۆكۈم كۈچى تەپتىشى» (ئېستېتىكا قىسمى).