چولپان لوندوندا (قەمبەرنىسا ئەخەت)
1-پەردە
[تەھرىر]1-كۆرۈنۈش
(كۈندۈزى)
سەھنە ئېچىلىشى بىلەن تەڭلا شادىيانە مۇزىكا چېلىنىدۇ. ھازىرقى زامان گىلەم ۋە ئەتلەس توقۇمىچىلىق فابرىكىسىدا قوشۇمچە كوللېكتىپ ئېيتىلغان ئاككورد ئاۋازلىق ناخشا ساداسى ياڭراپ تۇرىدۇ. سەھنىنىڭ ئىچى تامامەن يىپەك گىلەملەر بىلەن بېزەلگەن بولۇپ، ھەربىر ستانوك ئالدىدا بېشىغا چىمەن دوپپا كىيىشكەن، چىمەن دوپپىسىنىڭ ئۈستىگە سۇمبۇل چاچلىرى بانتلانغان قىزلارنىڭ ھەممىسى بوينىغا ئۈنچە-مارجان، زىبۇزىننەت ئاسقان، ئۇچىسىغا ئەتلەس كۆينەك، كۆينەكنىڭ ئۈستىدىن ئاق خالات كىيگەن ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەممىسى كوللېكتىپ ئۇسسۇلغا چۈشكەن بولۇپ، ئۇسسۇلنىڭ رېتىمى دولان چېكىتمىسىدىن باشلىنىدۇ. ناھايىتى جىددىي ۋە ئىنتايىن تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق ئىچىدە گىلەملەرنى توقۇشۇپ تۇرىشاتتى.
چولپان ھەربىر قىزنىڭ ئالدىغا بىر قېتىمدىن قاراپ تۇراتتى، ئۇلارنىڭ گىلەم توقۇش سۈپىتىگە ئىنتايىن دىققەت قىلىشىنى تاپىلايتتى-دە، ئۇلارغا گىلەم توقۇش تېخنىكىسىنى ئۆزى ئىشلەپ كۆرسىتىپمۇ تۇراتتى. دەل شۇ پەيتتە، سىرتتىن قولىدا بىر قۇچاق قىزىلگۈل تۇتقان، مەيدىسىگە «ئەمگەك نەمۇنىچىسى» دېگەن بىر ئالتۇن مېدال تاقىغان راخمان دادىل قەدەم تاشلىغان ھالدا فابرىكىنىڭ ئىشىكىگە كېلىپ قالغان ئىدى. راخماننىڭ ئىشىكتىن كىرىشى، فابرىكا بويىچە تۇنجى قېتىم ئىشلەپچىقىرىلغان گىلەمنى چولپاننىڭ باشقا ئىشچى قىزلارغا كۆرسىتىپ تۇرۇشىغا توغرا كەلگەن ئىدى. ئىشچى قىزلار ئۆزلىرىنىڭ ھالال ئەمگىكى ھېسFolderابىغا تۇنجى قېتىم ئىشلەپچىقىرىلغان گىلەمنىڭ سۈپىتىگە زوقلىنىشىپ، كىچىك ئەپچىل گىلەمنى قولدىن-قولغا ئېلىپ قارىشاتتى. بەزىلىرى ئۆزىنىڭ زىلۋا بويىغا چاغلاپمۇ كۆرەتتى، بەزىلىرى باشلىرىغا ياغلىق قىلىپ ئارتىۋالاتتى. بىر-بىرى بىلەن قوشۇق چەكمەك ئۇسسۇلىغىمۇ چۈشۈپ كېتىشەتتى.
دەل شۇ ئەسنادا چولپاننىڭ كۆزى ئىشىك تۈۋىگە يېتىپ كەلگەن راخماننىڭ كۆزى بىلەن ئۇچرىشىپ، چولپاننىڭ يۈرىكى چاقماقتەك ئوت بولۇپ يېنىپ، ئۇ قاتتىق ھاياجان ئىچىدە راخماندىن كۆزىنى ئالالماي، قولىدىكى ئەتلەسنىڭ يەرگە چۈشۈپ كەتكەنلىكىنىمۇ بىلەلمەي قالىدۇ-دە، يۈزى ئاناردەك قىزىرىپ، نېمە قىلارىنى بىلەلمەي داڭقېتىپ قالىدۇ. راخمانمۇ چولپاندىن كۆزىنى ئالالماي، تىك تۇرۇپ ھەربىيلەرچە سالام بېرىپ، قولىدىكى بىر قۇچاق قىزىلگۈلنى چولپاننىڭ قولىغا سۇنىدۇ-دە، ھەر ئىككىيلەن بىرلىكتە ئۇسسۇلغا چۈشىدۇ. ئىككىسىنىڭ ئۇسسۇلىنى كۆرگەن باشقا قىزلارمۇ: «ۋاييەي! چولپاننىڭ سۆيگىنى كەپتۇ!» دېيىشىپ، بىر-بىرىگە قول ئىشارىتى ئارقىلىق ئۇلارنى كۆرسىتىشىدۇ. چولپان بىلەن راخمان سەھنىنىڭ ئوتتۇرىسىغا كېلىدۇ. قىزلار ئۇلارنى چۆرىدەپ خۇشاللىق ئۇسسۇلىنى ئوينايدۇ-دە، ئۇلارنىڭ توي مەرىكىسىنى تەبرىكلىشىپ، ھەر ئىككىسىنىڭ كۆكرىكىگە قىزىلگۈللەرنى تاقايدۇ.
شۇ ئەسنادا «گۈزەل شىنجاڭ» مۇزىكىسى چېلىنىپ، شاد ناخشا سادالىرى سەھنىنى قاپلايدۇ. سەھنە شۇ زامان قىپقىزىل گۈل-چىمەنلىككە ئايلىنىدۇ، سەھنە ئۈستىدىكى ھەر مىللەت ئوغۇل-قىزلىرى بىر-بىرى بىلەن چەمبەرچاس گىرەلىشىپ، مىللەتلەرنىڭ بۈيۈك ئىتتىپاقلىق گۈزەل مەنزىرىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئۇلار چاقپەلەك تۈسىدىكى ئۇسسۇللۇق ھەرىكەت شەكلى ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ئىناقلىق چوڭ ئائىلىسىنى گەۋدىلىك ئىپادىلەۋاتقان بىر پەيتتە، راخمان چولپاننىڭ ئۆتمۈش زاماندا ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن كۈلپەتلىك ھاياتىنى ئەسلىتىش مەقسىتىدە چولپاننىڭ ئانىسى قالدۇرۇپ كەتكەن كەشتىلىك ياغلىقىنى چولپانغا بېرىپ، ئۆزىنىڭ پۇرۇشىدېك ھەقىقىي مۇھەببىتىنى بىلدۈرىدۇ. چولپان ئانىسىنىڭ قالدۇرۇپ كەتكەن بىردىنبىر يادىكار كەشتىلىك ياغلىقىنى قولىدا تۇتقان ھالدا چوڭقۇر خىيالغا پاتىدۇ، ئۇ ياغلىقنى ئېچىپ ئۇنىڭغا يېزىلغان خەتنى ئوقۇپ چىقىدۇ، ئۇ خەتنى ئوقۇپ چىقىپ، ئۇسسۇل تىلى بويىچە مېڭىپ سەھنىنىڭ ئالدىغا كېلىدۇ.
(پەردە يېپىلىدۇ.)
2-پەردە
[تەھرىر]1-كۆرۈنۈش
(ئۆتمۈش)
قايغۇلۇق، چوڭقۇر يىراق مۇزىكىنىڭ ساداسى ئىچىدە پەردە ئېچىلىدۇ. ئېگىز-پەس، پايانسىز سوزۇلۇپ كەتكەن قۇم دۆۋىلىرىنىڭ يان باغرىدا، پەقەت كارۋان تۆگىلىرىلا ماڭالايدىغان تۈپتۈز چىغىر يولنىڭ ئۇدۇلىدا، قەدىمكى زاماندىكى مەسچىت گۈمبەزلىرى يىراقتىن ھەيۋەت بىلەن كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. ئىككى ئەتراپىدا كونا قەبرىلەر، ئۇنىڭ بىر بۇلۇڭىدا ئەمدىلا قويۇلغان بىر يېڭى قەبرە بار بولۇپ، ئۇ چولپاننىڭ ئانىسى مەختۇمخاننىڭ قەبرىسى ئىدى. قەبرىنىڭ سول تەرىپىدە بىر تۈپ چىرايلىق سۆگەت دەرىخى، ئۇنىڭ يېنىدا بىرنەچچە تۈپ يوغان توغراقلار، توغراقنىڭ ئالدىدا بىر بۇلاق، بۇلاقنىڭ ئايىغىدا ئۇزۇن كەتكەن ئۇششاق توغراقلارمۇ بار ئىدى.
ئىللىق شامالدا سارغىيىپ قالغان يوپۇرماقلار قەبرىنىڭ ئۈستىگە تۆكۈلگەن; ئانىسى ئۈچۈن قاتتىق مۇسىبەت ئىچىدە ھەسرەت چېكىپ، ئانىسىنىڭ قەبرىسىگە كۆكسى-باغرىنى يېقىپ قاتتىق زارلىنىپ يىغلاۋاتقان چولپاننىڭ ئاق كۆينىكىنىڭ ئۈستىگە چۈشۈپ تۇراتتى. چولپان ئاھ ئۇرۇپ خۇداغا نالە قىلىش بىلەن ئۆزىنىڭ دەرد-ئەلىمىنى بۇندىن كېيىن كىمگە ئىزھار قىلىشنى بىلەلمەيتتى. ئۇ خۇدادىن ئۆزىگە بىرەر باشپاناھ بولىدىغان رەھىمدىل ئادەملەرنىڭ ئۆزىنى قۇتقۇزۇپ قېلىشىغا تەشنا ئىدى. ئۇ بىر ئورنىدىن تۇرۇپ، يەنە نالە قىلىپ، ئۆزىنى ئۇياقتىن-بۇياققا تاشلاپ قاتتىق يىغلايتتى. ئۇ ئورنىدىن دەس تۇرۇپ ئۇياق-بۇياققا تەلمۈرۈپ، ئۇسسۇل ھەرىكىتى بىلەن ئانىسى قالدۇرۇپ كەتكەن ھېلىقى كەشتىلىك ياغلىققا يېزىلغان: «قىزىمغا كىم باشپاناھ بولسا، شۇ كىشى قىزىمغا ئىگىدارچىلىق قىلسۇن!» دېگەن خەتلەرنى ئوقۇيدۇ. ئۇ تۆت ئەتراپىغا غەمكىن قاراپ، ھەرىكەت بىلەن ئۆزىگە مەدەت تىلەپ تەلمۈرىدۇ.
نەق ئەنە شۇ پەيتتە، غايىپ باينىڭ چولپاننى تۇتۇپ كېلىش ئۈچۈن ئەۋەتكەن چاپارمىنى شاقادىر تۇيۇقسىز شۇ يەردە پەيدا بولۇپ قالىدۇ. شاقادىر تۇيۇقسىز چولپاننى كۆرۈپلا، ئۆزىنى دالدىغا ئېلىپ بىر قېرى توغراقنىڭ كەينىگە مۆكۈپ يوشۇرۇنىدۇ-دە، چولپاننىڭ ھەرىكىتىنى كۆزىتىپ تۇرىدۇ. چولپان قاتتىق پەرىشانلىق ئىچىدە ئانىسىنىڭ قەبرىسى بىلەن خوشلىشىپ ئەمدىلا كەينىگە قارىشىغىلا: «توختا!» دېگەن قاتتىق ئاۋاز ئاڭلىنىدۇ. شاقادىر توغراقنىڭ ئارقىسىدىن چىقىپ چولپاننىڭ ئالدىنى توسۇۋالىدۇ. چولپان دەرغەزەپكە كېلىپ، «نەپرەت كۈرەش ئۇسسۇلى»نى ئويناش يولى بىلەن ئۇنىڭغا نارازىلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
چولپان ئارقىسىغا قاراپ قاچماقچى بولۇشىغا، يەنە بىر توغراقنىڭ ئارقىسىدا مۆكۈنۈپ تۇرغان غايىپ باينىڭ ئىككىنچى يالاقچىسى ئەنسەر قاۋان چولپاننى توسماقچى بولۇپ قول ئۇزىتىدۇ. چولپان چاققانلىق بىلەن يەردىن بىر تاشنى ئېلىپ ياغلىققا چېگىدۇ، ياغلىقنىڭ ئىچىدىكى تاشنى پىقىرىتىپ ئۇياقتىن-بۇياققا چۆرگىلىتىشكە باشلايدۇ ۋە يالاقچىلارنى ئۇرۇشقا تەمشىلىدۇ. چولپان چۆگىلەپ ھەرىكەتلىنىۋاتقاندا، بىر يالاقچى ئۇستىلىق ئىشلىتىپ چولپاننىڭ ئۇزۇن ۋە كەڭ كۆينىكىنىڭ بىر ئېتىكىنى تۇتىۋېلىپ قاتتىق تارتىدۇ; ئىككىنچى يالاقچى بىرىنچىسىگە ماسلىشىپ چولپاننىڭ ئۇزۇن چېچىدىن تۇتۇپ، ئۇنى ئات قامچىسى بىلەن قاتتىق ئۇرۇپ ھوشىدىن كەتكۈزىدۇ. چولپاننىڭ بوينىدىكى ئېسىقلىق ئۈنچە-مارجانلىرىنى ئۈزۈپ ئېلىپ بۇلاقنىڭ ئەتراپىغا تاشلىۋېتىدۇ. يالاقچىلار چولپاننىڭ قولىدىكى كەشتىلىك ياغلىقنىمۇ بۇلاق ئەتراپىدىكى تىكەنلەرنىڭ ئۈستىگە تاشلىغاندا، كەشتىلىك ياغلىق بىر تىكەنگە ئېلىشىپ قالغان ئىدى. ئىككى چاپارمەن بۈگۈن چولپاننى تۇتۇپ خىزمەت كۆرسەتكەنلىكىنىڭ بەدىلىگە ئۆزلىرىنىڭ بايدىن كۆپلىگەن مۇكاپاتقا ئېرىشىدىغانلىقىنى ئويلىشىپ، خۇشاللىققا غەرق بولۇشىدۇ. ئۇلار چولپاننى يەردە سۆرىگەن پېتىچە مەغرۇرانە چوڭ قەدەم تاشلىشىپ شەھەرگە ئېلىپ كېتىشىدۇ.
ئۇلار كەتكەن ھامان، مۈرىسىگە راۋاب ۋە ئوقيا ئارتقان راخمان بۇلاقتىن سۇ ئىچىش ئۈچۈن ئاتلىق كېلىپ، بۇلاقنىڭ يېنىغا كەلگەندە ئاتتىن يەرگە چۈشۈپ، ئاتنى دەرەخكە باغلاپ قويۇپ، بۇلاقتىكى زۇمرەت سۇ بىلەن ئاۋۋال قولىنى يۇيىدۇ، ئاندىن بۇلاق سۈيىنى ئۇسسۇزلۇقى قانغىچە ئوچۇملاپ-ئوچۇملاپ ئىچىدۇ. ئۇ بېشىنى كۆتۈرۈپلا تىكەننىڭ ئۈستىگە ئېلىشىپ قالغان بىر كەشتە تىكىلگەن ياغلىقنى كۆرۈپ ھەيران قالىدۇ-دە، ئۇنى ئېچىپ قارىسا، كەشتىنىڭ ئۈستىگە يېزىلغان خەتلەرگە كۆزى چۈشىدۇ. ئۇ خەتنى ئوقۇپ چىقىپ، قاتتىق غەم-قايغۇغا پېتىپ قالىدۇ. ئۇ بۇلاق ئەتراپىغا چېچىلىپ ياتقان ئۈنچە-مارجانلارنى يىغىۋالىدۇ. ئۇ بۇ جايدا بىرەر قانلىق ۋەقەنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى بايقايدۇ. قەبرىستانلىق ئىچىدە ئەمدىلا كۆمۈلگەن بىر يېڭى قەبرىگە ۋە ئۇنىڭ يېنىدا دەسسەلگەن نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ئىزلىرىغا كۆزى چۈشىدۇ. ئۇ قولىدىكى كەشتىلىك ياغلىققا يېزىلغان خەتنى يەنە بىر قېتىم ئوقۇپ چىققاندىن كېيىن: «بۇ يېڭى قەبرە مۇشۇ ياغلىقنى تاشلاپ كەتكەن قىزچاقنىڭ ئانىسى قويۇلغان جاي بولۇشى مۇمكىن» دەپ ئويلايدۇ. راخمان قەبرىگە قاراپ ئولتۇرۇپ دۇئا-پاتىھە قىلغاندىن كېيىن، ئەنە شۇ قىزنى تاپماقچى بولۇپ يولغا راۋان بولىدۇ.
(پەردە يېپىلىدۇ.)
2-كۆرۈنۈش
غايىپ باي بۇرۇن سالدۇرغان نەققاشلىق بېزەلگەن بالخانىلىق ئايۋان-ساراي، پەلەمپەيلىك ھەم رېشاتكىلىق، ئاجايىپ بېزەلگەن ئېگىز ئۆيلىرى كۆرۈنىدۇ. ئېگىز بالخانىلىق ئۆينىڭ ئىچىدە سولاپ قويۇلغان، ئۈستىگە ئاق ۋە ئۇزۇن كۆينەك كىيگەن، بېشىدىكى چاچلىرى چۇۋۇلۇپ ئالدىغا ساڭگىلىغان، ئۆزى قاتتىق غەم-ئەندىشىگە چۈشكەن چولپاننىڭ دېرىزىگە چۈشكەن كۆلەڭگىسى سىرتتىن كۆرۈنۈپ تۇراتتى.
غايىپ باينىڭ گىلەمچىلىك ۋە ئەتلەس توقۇش كارخانىسى، ئايۋان-ساراينىڭ دەل ئوتتۇرىسىدىن باغنىڭ ئىشىكىمۇ ئوچۇق كۆرۈنۈپ تۇراتتى. رېشاتكا ئىچىدىكى ئالما، ئانار ۋە باشقا مېۋىلىك دەرەخلەرنىڭ مېۋىلىرى ساراينىڭ ئىچىگە ساڭگىلىشىپ چۈشۈپ تۇراتتى. باغنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر كۆل بولۇپ، ئۇنىڭ ئەتراپىدىمۇ ھەر خىل قاچا گۈللىرى ئېچىلىپ كەتكەن ئىدى. باغ ئىشىكىنىڭ ئىككى يان تەرىپىدە ئىككى تۇتى ئېسىقلىق ئىدى. كارخانىدىكى قىزلار تىنماستىن گىلەم ۋە ئەتلەس توقۇپ ئولتۇراتتى. ساراينىڭ ئالدىدىكى پېشايۋانغا سانسىزلىغان ھەر خىل نۇسخىدا توقۇلغان گىلەم ۋە ئەتلەسلەر توپ-توپ بولۇپ رەتلىك تىزىپ قويۇلغان ئىدى.
ئىشىك ئېچىلغان زامان گىلەم ۋە ئەتلەس-شايىلارنى توقۇۋاتقان قىزلارغا نازارەتچىلىك قىلىش ۋە ئۇلارغا ھەيدەكچىلىك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغان بىرنەچچە چاپارمەنلەر سەت ئەپتى-بەشىرىسى ۋە يەكچەشمە كۆزلىرى بىلەن كارخانىدا ئىشلەۋاتقان قىزلارنىڭ ھەرىكىتىگە قاتتىق نازارەتچىلىك قىلىشاتتى. ئۇلار ھىڭگايغان چىشلىرىنى غۇژۇلداپ خىرىس قىلىپ، ۋارقىرىغان پېتىچە ئۇياقتىن-بۇياققا ئۆتۈشۈپ تۇرۇشاتتى. ئۇلار رەھىمسىز قامچىلىرىنى قىزلارنىڭ باشلىرىدا پۇلاڭلىتىپ، قىزلارغا قامچا ئۇراتتى. توقۇمىچى قىزلار چاپارمەنلەرنىڭ ھەيۋىسىگە قىلچىلىكمۇ پىسەنت قىلماي، غەزەپكە تولغان كۆزلىرىنى ئالايتىش ئارقىلىق ئۇلارغا قارشىلىق قىلاتتى. بولۇپمۇ چولپان تېخىمۇ قاتتىق نەپرەت ياغدۇرۇپ، «مىسكىنلىك ناخشىسى»نى ئۈنلۈك ئوقۇپ، ئۆز نەپرىتىنى بىلدۈرەتتى.
شۇ ئەسنادا، راخمان قولىدا راۋابنى كۆتۈرگەن ھالدا غايىپ بايغا ساز چېلىپ بېرىش باھانىسى بىلەن چولپاننىڭ ساق-سالامەتلىكىنى بىلىش ئۈچۈن كارخانىغا كىرگەن ئىدى. ئۇ چولپاننىڭ بايغا قارشى نەپرەت ناخشىسىنى ئوقۇۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، كۆڭلى جايىغا چۈشۈپ كارخانىدىن چىقىپ كەتتى. چولپاننىڭ ناخشىسىنى ئاڭلىغان بارلىق قىزلار گىلەم توقۇشنى توختىتىپ «ئەركىنلىك تەلەپ قىلىش» ئۇسسۇلىنى ئويناشقا باشلايدۇ. بۇنى كۆرگەن چاپارمەنلەر غالجىرلىشىپ، قىزلارنى كەلسە-كەلمەس قامچىلاپ ئۇلارنى گىلەم توقۇشقا مەجبۇرلايدۇ. قىزلار تاياق زەربىسىگە چىدىيالماي، ئاخىرى ئۆز ئورنىغا بېرىپ ئامالسىزلىقتىن گىلەم توقۇشقا باشلايدۇ.
(قاراڭغۇ چۈشىدۇ، پەردە يېپىلىدۇ.)
3-كۆرۈنۈش
پەردە ئېچىلىشى بىلەن قىزلار مەشئەلنىڭ يورۇقىدا چۆرىدىشىپ ئولتۇرۇشۇپ گىلەم توقۇيدۇ. مەلىكە ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق بىلەن غايىپ باينىڭ ئىشىك تۈۋىگە بېرىپ، ئۆينىڭ ئىچىگە قۇلاق سېلىپ گەپ-سۆزلەرنى ئاڭلايدۇ ۋە چاپارمەنلەرنىڭ ئۆيىدىكى گەپ-سۆزلەرنى ئاڭلايدۇ. شۇ ئەسنادا چاپارمەنلەرنىڭ ھەممىسى ئۇيقۇغا كەتكەن ئىدى. مەلىكە بۇ ياخشى پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ چاقماق تېزلىكىدە پۇتىنىڭ ئۇچىدا دەسسەپ، بالخانىنىڭ ئۈستىگە چىقىپ، يىپ كېسىش پىچىقى ئارقىلىق باغلاقلىق چولپاننىڭ قولىدىكى ئارغامچىنى كېسىپ ئۇنى ئۆيدىن ئوغرىلىقچە ئېلىپ چىقىپ كېتىدۇ.
چولپاننى كۆرگەن توقۇمىچى قىزلار ئۆزلىرىنىڭ ھاياجىنى ۋە خۇشاللىقىنى ئىچىگە سىغدۇرالماي، كارخانىدا توقۇلغان ئاق شايى ياغلىقلىرىنى باشلىرىغا ئارتىشىپ، گويا ئاق كېپىنەككە ئوخشاش بىر خىل تۈسكە كىرىدۇ. قىزلار قولىغا مەشئەل كۆتۈرگەن پېتى باغقا كىرىپ، قولىدىكى مەشئەلنى كۆلنىڭ بويىغا قاداپ ياغلىق ئۇسسۇلىنى ئوينايدۇ. دەل شۇ پەيتتە قەپەستىكى تۇتى ئارقا-ئارقىدىن ئىككى قېتىم سايرىيدۇ. تۇتىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان غايىپ باي دەرھال ئۇيقۇسىدىن ئويغىنىپ، قولىغا ھاسا تۇتقان ھالدا ئۆيدىن سىرتقا چىقىشى بىلەن تەڭلا ئۇنىڭ مۇغەمبەر كۆزى ئۇدۇلدىكى باغنىڭ ئىچىگە چۈشىدۇ. باغنىڭ ئىچىدە بىر توپ ئوت يالقۇنى ئۇچقۇنلاۋاتاتتى، ئۇنىڭ ئەتراپىدا ئاق كۆينەكلەرنىڭ ئۇياقتىن-بۇياققا ئۇچۇپ يۈرگەنلىكى ئۇنىڭ كۆزىگە چېلىقىدۇ.
بۇنى كۆرگەن غايىپ باي قاتتىق ھەيران بولۇپ: «بۇ نېمە ئىش؟ قانداق كارامەت؟» دەپ قورقۇپ كەتكەنلىكىدىن قولى بىلەن كۆزىنى توسۇۋالىدۇ. ئۇ باغقا يەنە قارىسا، يەنە شۇنداق كۆرۈنىدۇ. ئۇ قورقۇپ كېتىپ، چىلىق-چىلىق تەرگە چۆمۈلۈپ، ئالاقزادىلىك ئىچىدە ئارقىسىغا يېنىپ قاراشقىمۇ جۈرئەت قىلالماي، ئۆز ئۆيىگە قېچىپ كېتىۋېتىپ ئۆزىنىڭ قولىدىكى ھاسىغا پۇتلىشىپ يەرگە دۈم يىقىلىدۇ. ئاخىرى قىمىرلاشقىمۇ مادارى قالماي، تۆت پۇتلاپ ئۆمىلىگەن پېتىچە ئۆيىگە قېچىپ كېتىۋاتقاندا، ئۇنىڭ چاپارمەنلىرى ئۇيقۇدىن ئويغىنىشىپ، كۆزلىرىنى ئۇۋىلىغان پېتىچە يۈگۈرۈشۈپ كېلىپ، باينىڭ قولتۇقىدىن يۆلەپ ئۇنى يەردىن ئارانلا كۆتۈرۈۋېلىپ ئۆزىنىڭ ئۆيىگە ئەكىرىپ قويۇشىدۇ.
غايىپ باينىڭ بۇنداق پەرىشانلىققا چۈشۈپ قالغانلىقىنى كۆرگەن چاپارمەنلەرنىڭ جېنى تېنىدىن جۇدا بولغاندەك قاتتىق قورقۇشۇپ، ئۇلارمۇ باغقا قاراشقا جۈرئەت قىلالماي، پۇت-قولىدا مادار قالماي ئۆرە تۇرالماي، ئىشىككە ئېسىلىپ، ئىشىك يوچۇقىدىن باغقا قارىشىدۇ. شۇ ئەسنادا غايىپ باي ھوشىغا كېلىپ، چاپارمەنلەرگە قول ھەرىكىتى ئارقىلىق باغنى كۆرسەتكەن ھالدا: «چاپسان! چاپسان بولۇڭلار! ئۇلارنى دەرھال تۇتۇپ باغلاڭلار!» دەپ ئىشارەت ئارقىلىق ئۇلارغا باغقا كىرىشكە بۇيرۇق بېرىدۇ. چاپارمەنلەر نازىركوم ئۇسسۇلى بىلەن باغقا ئېتىلىدۇ; ئۇلارمۇ قاتتىق ۋەھىمە ئىچىدە تۆت پۇتلاپ، يانچە مايماق دەسسەپ باغقا كىرىدۇ. ئۇلارنىڭ باغقا كىرگەنلىكىنى زېرەك مەلىكە قىزلارغا خەۋەر قىلغاندىن كېيىن، قىزلار چاققانلىق بىلەن قولىغا مەشئەل ئېلىپ، تۆت چاپارمەننى قورشاۋغا ئېلىپ، ئۇلارنى ئايلىنىپ ئۇياقتىن-بۇياققا چۆگىلىشىدۇ. قىزلار قوللىرىدىكى مەشئەللەرنى چاپارمەنلەرنىڭ باشلىرىدىن ئايلاندۇرۇپ، ئۇلارنى قورقۇتۇپ ھەيۋە قىلىدۇ. بۇنىڭدىن قورقۇپ ئەرۋاھى ئۇچۇشقا ئازلا قالغان تۆت چاپارمەننىڭ ھەممىسى بېشىنى يەردىن كۆتۈرەلمىگەن پېتىچە يەردە دۈم يېتىپ قالىدۇ. ئۇلارنىڭ باشلىرى بىر يەرگە جۇغلىشىپ، مىدىر-سىدىر قىلىشماستىن يەرگە چاپلاشقىنىچە يېتىشىدۇ.
قىزلار ئۇلارنىڭ بۇ خىل پەرىشانلىق ھالىدىن پايدىلىنىپ، چولپاننى ئوتتۇرىغا ئالغان ھالدا مەشئەلنى كۆتۈرگەن پېتىچە باغدىن چىقىپ، گىلەم توقۇش سىياقىغا كىرىپ تۇرۇۋالىدۇ.
ئاڭغىچە تاڭ ئاتىدۇ. غايىپ باي ئۆيدىن سىرتقا چىقىپ دەرھال باغقا قارىسا، باغنىڭ ئىچى جىمجىت ئىدى. باي يوغان ئاۋاز بىلەن چاپارمەنلەرنى چاقىرىدۇ، ھېچكىم چىقمىغانلىقتىن، ئاخىرى ئۆزى باغقا كىرىشكە مەجبۇر بولىدۇ. غايىپ باي باغقا كىرىپ قارىسا، تۆت چاپارمەننىڭ ھەممىسى بېشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكىمۇ جۈرئەت قىلالماي، دۈم بولۇپ ياتقانلىقىنى كۆرۈپ، قاتتىق غەزەپكە كېلىپ، ئۇلارنى بىردىن تېپىپ يۈرۈپ ئارانلا ئورنىدىن تۇرغۇزىدۇ ۋە ئۇلارغا قاتتىق تىل-ئاھانەت ياغدۇرۇپ، گويا قويلارنى قوتانغا قامىغاندەك ھەيدەپ ئۆز ئۆيىگە كىرگۈزىدۇ.
غايىپ باي قول ھەرىكىتى ئارقىلىق: «باغدا نېمىنى كۆردۈڭلار؟» دەپ سورايدۇ. چاپارمەنلەرمۇ ھەرىكەت بىلەن: «ھېچنېمىنى كۆرمىدۇق» دەپ ياقىلىرىنى تۇتۇش ئارقىلىق جاۋاب قايتۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنى يىراقتىن كۆزىتىپ تۇرغان قىزلار خۇشاللىقىنى ئىچىگە سىغدۇرالماي، چاپارمەنلەرنى مەسخىرە قىلىشىپ قاتتىق كۈلۈشىدۇ.
نەق شۇ ئەسنادا، غايىپ باينىڭ يەنە بىر چاپارمىنى باشقا شەھەردىن مال سېتىۋېلىش ئۈچۈن كەلگەن بىر چوڭ سودىگەرنىڭ ۋەكىلىنى باشلاپ سارايغا كىرىپ كېلىدۇ. ۋەكىل غايىپ بايغا تەزىم بىلەن ئېگىلىپ تۇرۇپ قولىدىكى خەتنى سۇنىدۇ. غايىپ باي خەتنى ئوقۇپ چىقىپ، ھېزىمباينىڭ ۋەكىلىگە ئامباردىكى گىلەم، ئەتلەس، شايىلارنىڭ خىلمۇخىل تۈرلىرىنى بىر-بىرلەپ تونۇشتۇرۇپ چىقىدۇ ۋە «ناھايىتى ياخشى، بېرەيلى» دەپ جاۋاب بېرىدۇ. كەلگەن ۋەكىل خۇشال قايتىپ كېتىدۇ. غايىپ باي ياقا شەھەردىن مال ئېلىش ئۈچۈن پات ئارىدا بىر ئەزىز مېھماننىڭ كېلىدىغانلىقىنى ۋە مېھماننى قارشى ئېلىش ئۈچۈن جىددىي تەييارلىق قىلىش لازىملىقىنى جاكارلايدۇ.
(پەردە يېپىلىدۇ.)
3-پەردە
[تەھرىر]1-كۆرۈنۈش
(كۈندۈزى)
ئايۋان-ساراينىڭ بىر بۈرجىكىدە ئەزىز مېھمانلار ئولتۇرىدىغان سۇپا، ئۇنىڭ ئۈستىگە چىرايلىق زىلچە گىلەملەر سېلىنىپ ياساندۇرۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئالدىدا مۇناقى ئۈزۈملۈك باراڭ، بىر تەرىپى مەشرەپ ئويناش مەيدانى، يەنە بىر تەرىپى باغ، باغدا ھەر خىل گۈللەر ئېچىلغان، بۇلبۇللار توختىماي سايرىشىپ تۇراتتى. مەيدان ئارقىسىدىكى قۇم تاغلىرىدا گۈلخانلار يېقىلغان بولۇپ، گۈلخاننىڭ يورۇقى مەيداندا ئولتۇرغان مېھمانلارنىڭ چىرايىنى يورۇتۇپ تۇراتتى. ياقا يۇرتتىن مال سېتىۋېلىش ئۈچۈن كەلگەن چوڭ سودىگەر ھېزىمباي غايىپ باينىڭ ھۇزۇرىدا كاتتا مېھمان سۈپىتىدە ئېسىل نازۇنېمەت ۋە خىلمۇخىل تائاملار بىلەن كۈتۈلمەكتە ئىدى. غايىپ باينىڭ ئۆيىدىن تا سارايدا مېھمانلار ئولتۇرغان سۇپىغىچە پاياندازلار سېلىنغان ئىدى.
پەردە ئېچىلىشى بىلەن تەڭلا، ۋالس رېتىمىدىكى مۇزىكا چېلىنىشقا باشلايدۇ. قىزلار شۇ مۇزىكا رېتىمىغا ئۇسسۇل ئوينايدۇ. بىر قىسىم قىزلار قوللىرىدا ئانار، ئالما، نەشپۈت، ئۈزۈملەر سېلىنغان پەتنۇسلارنى توشۇپ تۇرىدۇ. ئارقىدىنلا ناغرا-سۇنايلار ساماغا چېلىنىدۇ، راخمان قاتارلىق تۆت يىگىتمۇ ساماغا خەنجەر ئۇسسۇلى ئوينىشىدۇ. راخماننىڭ بىلىكىدە چولپاننىڭ ئانىسى قالدۇرۇپ كەتكەن ھېلىقى كەشتىلىك ياغلىق باغلانغان ئىدى.
ئۇسسۇل ئاياغلىشاي دېگەندە، بېلىگە پۇتا باغلانغان، بېشىغا قاما تۇماق كىيگەن، شاپبۇرۇتلۇق، كەكە ساقاللىق ۋە قەددى-قامىتى كېلىشكەن، ئوتتۇرا بويلۇق، قاڭشارلىق، چەت شەھەردىن مال ئېلىش ئۈچۈن كەلگەن چوڭ سودىگەر ھېزىمباي ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە كەلگەن باشقا ھەمراھلىرى غايىپ باينىڭ ھەمراھلىقىدا، باينىڭ مېھمانخانىسىدىن قاقاقلاپ كۈلۈشكەن پېتى دەم ئېلىش ئۈچۈن سىرتقا چىققان ئىدى. غايىپ باي ئۇلارغا خۇشامەت قىلىپ، ئەزىز مېھمانلىرىنى ئايۋان-ساراي ئاستىدىكى سۇپىغا تەكلىپ قىلىشاتتى ھەمدە مېھمانلارنى قارشى ئېلىش ئۈچۈن ناغرا-سۇنايلار چېلىنىپ، ناخشا سادالىرى ياڭراپ كەتكەن ئىدى. مېھمانلار پاياندازلارنىڭ ئۈستىنى دەسسەپ ئۆتۈپ، بېزەلگەن سۇپىنىڭ ئۈستىگە كېلىپ ئولتۇرۇشتى. ئاندىن ئون پىيالىگە قۇيۇلغان مەينى كۆتۈرۈشكەن ئون قىز مېھمانلارغا بىر-بىرلەپ مەي سۇنىدۇ ۋە دولان مۇزىكىسىنىڭ چېكىتمىسىگە ئۇسسۇل ئوينايدۇ.
شۇ ئەسنادا غايىپ باينىڭ چاپارمىنى شەمشى توكۇر قول ھەرىكىتى بىلەن يېنىدا ئولتۇرغان ھېزىمبايغا ئۇسسۇل ئويناۋاتقان چولپاننى كۆرسەتكەن ھالدا، ھېزىمباينىڭ قۇلىقىغا پىچىرلايدۇ. شەمشى توكۇر غايىپ باي بىلەن ھېزىمباينىڭ ماقۇللۇقىنى ئالغاندىن كېيىن دەرھال ئورنىدىن تۇرۇپ، چولپاننى يالغۇز كىشىلىك ئۇسسۇل ئويناپ بېرىشكە تەكلىپ قىلىپ تۇرۇۋالىدۇ. شەمشى توكۇرنىڭ بۇ ھەرىكىتى باشقىلارنىڭ دىققىتىنى قوزغايدۇ. چولپان شەمشى توكۇرنىڭ تەكلىپىنى رەت قىلىپ ئۇسسۇل ئوينىمايدۇ. شەمشى توكۇر ھېزىمباي ۋە غايىپ باينىڭ ئالدىدا ئىزا تارتىپ كېتىپ، ئاچچىقىغا چىدىيالماي، چولپاننىڭ قولىدىن تارتىپ ئۇنى سۆرەپ غايىپ باينىڭ ئالدىغا ئەپكېلىپ، يەرگە يىقىتىپ تاشلاپ ئۆزى نېرى كېتىدۇ.
چولپان ئۈستىگە ئاق كۆينەك كىيگەن، بېشىغا قارا پەرەنجە تارتىۋالغان ئىدى. ئۇ يەردە پۈرشىشىپ ياتىدۇ. بۇ چاغدا چولپاننىڭ دەرد-ئەلەم ۋە قايغۇ-ھەسرىتىنى ئىپادىلەپ بېرىدىغان مۇڭ-زار مۇزىكىسى چېلىنىدۇ. چولپان ئورنىدىن دەس تۇرۇپ، نىقابلىق ئۇسسۇلىنى ئويناش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ قارشىلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ئۇ ئۇسسۇل ئويناۋېتىپ، كۆزى راخماننىڭ بىلىكىگە باغلانغان كەشتىلىك ياغلىققا چۈشىدۇ. چولپان كەشتىلىك ياغلىقنى كۆرۈپ، بىر تەرەپتىن ئەجەبلىنىپ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزى ئۈچۈن ئىشەنچلىك مەدەت ۋە باشپاناھ تېپىلغانلىقىنى ھېس قىلىدۇ.
لېكىن غايىپ باي يېنىدىكى ھېزىمبايغا كۆز ئىشارىتى قىلىپ ۋە قول ھەرىكىتى بىلەن چولپاننى كۆرسىتىپ: «يارامدۇ؟» دەپ سورايدۇ. ھېزىمبايمۇ: «يارايدۇ» دېگەن ئىشارەتنى قىلىدۇ. غايىپ باي خۇشاللىققا چۆمۈلۈپ: «چولپان ھېزىمبايغا ياراپ قاپتۇ!» دەپ، ئىككى داموللامنى چاقىرتىپ، چولپاننى مەجبۇرىي ھالدا ھېزىمبايغا خوتۇنلۇققا نىكاھلاتقۇزۇپ قويىدۇ. راخمان، داپچى سادىقلار ئىككى باينىڭ يامان نىيىتىنى سېزىپ ۋە ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەندىن كېيىن، ئامال قىلىپ چولپاننى قۇتقۇزۇپ ئاچ بۆرىلەرنىڭ ئۇۋىسىدىن قاچۇرۇۋېتىش ئۈچۈن قەسەم-نىيەت قىلىشىدۇ.
نىكاھ ئوقۇلۇپ بولغان ھامان، ھېزىمباينىڭ ئىككى چاپارمىنى بىرنەچچە دانە ئالتۇن يامبۇنى غايىپ باي بىلەن ئىككى داموللامنىڭ ئالدىغا قويۇپ قويىدۇ. غايىپ باينىڭ كۆزى گويا ئاچ قالغان بۆرىدەك ئالتۇن يامبۇغا تىكىلىدۇ. داموللام يەنە بىر قېتىم ئۇزاققا سوزۇلغان ئايەتلەرنى ئوقۇپ دۇئا قىلىدۇ. چولپان غايىپ باينىڭ مەجبۇرىي قىلغان نىكاھىغا قارشىلىق كۆرسىتىپ، يۈزىدىكى چۈمبىلىنى ئېلىپ، ئۇنى بىلباغقا (پوتا ياغلىققا) ئايلاندۇرىدۇ. داپچى سادىقمۇ تېمپىنى پوتا ئۇسسۇلىغا ئۆزگەرتىپ چېلىپ، چولپانغا مەدەت بېرىدۇ. چولپان قولىدىكى پوتىنى ھاۋادا پۇلاڭلىتىپ چۆرگىلىتىپ كېلىپ، پوتا بىلەن راخماننى بىرنى ئۇرىدۇ. راخمانمۇ دەرھال ئۇسسۇلغا چۈشۈپ، چولپاننى قوغلاپ سەھنىنىڭ نەق ئوتتۇرىسىغا كەلگەندە، چولپان سەل ئېگىلىپ تۇرۇپ راخمانغا تىكىلىپ قاراپ: «مېنى ئاچ بۆرىلەردىن قۇتۇلدۇرۇڭ!» دېگەندەك ئىپادىنى بىلدۈرىدۇ. راخمانمۇ چولپاننىڭ مەقسىتىنى چۈشىنىپ: «سىزنى چوقۇم قۇتۇلدۇرىمەن» دېگەن بېشارەتنى بېرىدۇ.
بۇ ئىككىسىنىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىپ قالغانلىقىنى ئاللىقاچان سېزىپ قالغان غايىپ باينىڭ چاپارمىنى شاقادىر قولىدا قانلىق قامچىسىنى كۆتۈرگەن پېتىچە راخمان بىلەن چولپاننىڭ ئوتتۇرىسىغا يۈگۈرۈپ كېلىپ، قامچىسىنى راخمانغا قارىتىپ: «توختا! ئارقاڭغا قايت!» دېگەن ئىشارەتنى قىلىدۇ ۋە راخمان، سادىق قاتارلىق تۆت يىگىتنى قوغلاپ چىقىرىدۇ.
ھېزىمباي ئۆزىنىڭ چاكارلىرىغا: «ماللارنى تۆگىگە ئارتىڭلار، چولپاننى تۆگىگە باغلاپ ئېلىپ مېڭىڭلار!» دەپ بۇيرۇق قىلىدۇ. ئاڭغىچە ھېزىمباينىڭ مىنىدىغان ئېتىمۇ ئېگەرلىنىپ تەييار بولىدۇ. ھېزىمباي ئاتقا مىنىپ غايىپ بايغا: «بىز كەتتۇق، خەير-خوش» دەپ خوشلىشىدۇ. چولپان تۆگىگە مىنگىلى ئۇنىماي قارشىلىق قىلىدۇ، گىلەمچى قىزلارمۇ چولپانغا ئېسىلىۋېلىپ ماڭغۇزمايدۇ. غايىپ باينىڭ چاپارمەنلىرى گويا ئىتلار لوق گۆشكە ئېتىلغاندەك گىلەمچى قىزلارغا ئېتىلىپ كېلىپ، ئۇلارنى قامچىلاپ ھەممىسىنى ھوشىدىن كەتكۈزۈپ، چولپاننىڭ پۇت-قوللىرىنى باغلاپ تۆگىگە مەجبۇرىي مىندۈرۈپ، كۆرپىنى تېڭىپ ئېلىپ ماڭىدۇ.
توقۇمىچى قىزلار قاتتىق تاياققا قىلچىلىكمۇ پىسەنت قىلماي ۋاراڭ-چۇرۇڭ كۆتۈرىدۇ. بەزىلىرى باينى تىللىسا، بەزىلىرى: «ئاھ، چولپاندىن ئايرىلىپ قالدۇق، لەنىتى پەلەك!» دەپ زارلىنىپ يىغلايدۇ. ھېزىمباي قىزلارنىڭ تىل-ئاھانەت قىلىشلىرىغا ۋە قاغاشلىرىغا قىلچىلىكمۇ پەرۋا قىلماي ئۆز يولىغا راۋان بولىدۇ.
تۈن قاراڭغۇسىدا ئېگىز تامنىڭ ئۈستىدە تۇيۇقسىز راخمان باشلىق تۆت يىگىت پەيدا بولۇپ، ئۇلار ساراينىڭ ئەتراپىغا ئېھتىياتچانلىق بىلەن سەپ سېلىپ ماراپ قارايدۇ-دە، ھېچنېمىنىڭ تىۋىشىنى ئاڭلىمىغاندىن كېيىن، ئۇلار تامدىن پەم بىلەن يەرگە سىيرىلىپ چۈشۈپ، پۇتىنىڭ ئۇچىدا دەسسەپ ساراينىڭ يېنىغا كېلىدۇ. دەل شۇ چاغدا چولپاننىڭ بۇلاپ كېتىلگەنلىكىگە قاتتىق ئېچىنىش بىلدۈرۈپ كۆزى ئۇيقۇغا بارماي تىت-تىت بولۇپ ياتقان مەلىكە، راخماننىڭ جانىۋارلارنى دوراپ چىقارغان سىگنالىنى سېزىپ، شۇئان دېرىزە تۈۋىگە كېلىپ سىرتتىكى ئەھۋالدىن خەۋەر تاپىدۇ. ئاڭغىچە راخماننىڭ ئۆزىمۇ دېرىزە تۈۋىدە پەيدا بولىدۇ. مەلىكە دېرىزىنى ئېچىپ، بۈگۈن بولغان ئەھۋاللارنىڭ ھەممىسىنى ئۇنىڭغا يىغلامسىرىغان ھالدا ئېيتىپ بېرىدۇ.
راخمان بۇ شۇم خەۋەرنى ئاڭلاپ، غەزىپىگە چىدىيالماي، خەنجەرنى قولىغا ئېلىپ، باينىڭ ئۆيىگە قاراپ قاتتىق ئالايىدۇ. ئۇنىڭ سەپداشلىرىمۇ دەرغەزەپكە كېلىشىپ، قوللىرىغا خەنجەر-پىچاقلارنى ئېگىز كۆتۈرۈشۈپ كۈرەش ئۇسسۇلىنى ئوينايدۇ. راخمان ئىككى ئاغىنىسىنى پوسىتقا قويۇپ، ئۆزى سادىقنى باشلاپ غايىپ باينىڭ ئۆيىگە بېسىپ كىرىدۇ ۋە بىردەكلا خارقىراپ قاتتىق ئۇيقۇغا كەتكەن غايىپ بايغا خەنجەر تەڭلەپ تۇرۇپ: «چولپان قېنى؟ نەگە ئەپكەتتى؟» دەپ ئۇنى قىيناققا ئالىدۇ. غايىپ باي راست گەپنى قىلمىسا بۈگۈن تىرىك قالماسلىقىغا كۆزى يېتىپ، ئاخىرى ئىقرار قىلىپ ئەھۋالنى تولۇق ئېيتىپ بېرىشكە مەجبۇر بولىدۇ. راخمان قاتارلىقلار غايىپ باينىڭ قولىنى باغلاپ، ئاغزىغا لاتا تىقىپ، ئۈستىگە يوتقاننى يېپىپ ئۇنى مىدىرلىيالماس قىلىپ قويۇپ، ئۆيدىن چىقىپ كېتىدۇ.
(پەردە يېپىلىدۇ.)
4-پەردە
[تەھرىر]1-كۆرۈنۈش
(كېچىسى)
راخمان باشلىق ئاتلىق تۆت يىگىت چولپاننى قۇتقۇزماقچى بولۇپ قولىغا قىلىچ، بېلىگە خەنجەر، مۈرىسىگە ئوقيا-ساداقلىرىنى ئاسقان پېتىچە ھېزىمباينىڭ ئىزىنى بېسىپ، ئۇلارنى تاڭ ئاتقۇچە جىددىي يۈرۈش قىلىپ قوغلاپ ماڭىدۇ. ئەتراپتىكى چەكسىز كەتكەن قۇملۇقلار، قۇملۇقتىكى ئۇششاق توغراقلارنى ئارىلاپ ئۆتۈپ، ئېگىز سوزۇلغان بارخانلارنى ھالقىپ ئۆتۈپ زەرەپشان دەرياسىغا يېتىپ كېلىدۇ. دەريانىڭ ئىككى يان تەرەپلىرىدە يۇلغۇن ۋە تىكەنلەر خىلمۇخىل ئۆسكەن، ياپيېشىللىققا چۆمۈلگەن ئېكىنزارلىقلار بىلەن قاپلانغان ئىدى. ئۇسسۇزلۇققا تەشنا بولغان، ھېرىپ-چارچاپ كەتكەن تۆت يىگىت زەرەپشان دەرياسىنى كۆرۈپ، خۇشاللىقىنى ئىچىگە سىغدۇرالماي قالىدۇ-دە، ئۇلارنىڭ ھەممىسى بىردىنلا قايتا جان كىرگەندەك بولۇشىدۇ. دەريا بويىدىكى ئېكىنزارلىقتا كەڭ-كۇشادە يايراپ ئوتلاۋاتقان ئوننەچچە كىيىك ئادەم تىۋىشىنى سېزىپ، قاتتىق ئۈركىگەن پېتىچە دەريانىڭ تۆۋەن تەرىپىگە قاراپ قېچىپ، بىر دەمنىڭ ئىچىدىلا كۆزدىن غايىب بولىدۇ.
نەق شۇ ئەسنادا، چولپاننى ئېلىپ قېچىپ كېتىۋاتقان ھېزىمباي يولىنى جىددىي داۋاملاشتۇرۇپ كېتىۋاتاتتى. تۆگىگە باغلانغان چولپان ئۆتمۈشتە ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن ئېچىنىشلىق سەرگۈزەشتىلىرىنى ئەسلەپ چوڭقۇر خىيالغا چۆمۈلگەن ئىدى:
ئانىسى مەختۇمخان غايىپ باينىڭ كارخانىسىدا گىلەم توقۇش ئىشچىسى بولۇپ ئىشلەپ يۈرگەن مەزگىللىرىدە، كېسەللىك سەۋەبىدىن ئىشلەشكە قىلچىلىك دەرمانى قالمىغان بولسىمۇ، دەم ئېلىپ كېسىلىنى كۆرسىتىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولمىغانلىقتىن، يەنە كارخانىغا كېلىپ، بايغا مەجبۇرىي ئەمگەك قىلىشقا مەجبۇر بولغان ئىدى. مەختۇمخان گىلەم توقۇۋېتىپ بىردىنلا كۆزى قاراڭغۇلىشىپ، قولىدىكى گىلەم توقۇش پىچىقىنى باشقۇرالماي قالىدۇ. قولىدىكى پىچاق بىرنەچچە يىپنى كېسىۋېتىدۇ-دە، مەختۇمخان ھوشىنى يوقىتىپ تامغا يۆلىنىپ قالىدۇ. نەق شۇ پەيتتە غايىپ باي كارخانىدا پەيدا بولۇپ، قولىدىكى ھاسى بىلەن ھوشسىز ياتقان مەختۇمخاننىڭ بېشىغا ئارقا-ئارقىدىن قاتتىق ئۇرىدۇ ۋە: «گىلەم توقۇماي كارخانىغا ئۇخلىغىلى كەپسەندە!» دەپ ۋارقىراپ كېتىدۇ. ھوشسىز ھالدا تامغا يۆلىنىپ قالغان مەختۇمخان يەرگە ئۆرۈلۈپ چۈشىدۇ. ئىككىنچى قايتا گەپ قىلالمىغان پېتىچە شۇ يەرنىڭ ئۆزىدىلا جان ئۈزىدۇ. چولپان ئېتىلىپ بېرىپ ئانىسىنى يۆلەيدۇ، «ۋاي ئانام!» دەپ قاتتىق يىغلايدۇ. لېكىن زالىم غايىپ باي چولپاننىڭ گەجگىسىدىن تۇتقان پېتىچە ئۇنى ئانىسىدىن مەجبۇرىي ئاجرىتىپ نېرى ئىتتىرىۋېتىدۇ ۋە ئانىسىنى چولپانغا كۆرسەتمەيلا دەپنە قىلدۇرىدۇ. چولپان غايىپ بايدىن ئوغرىلىقچە ئانىسىنىڭ قەبرىسىگە كېلىپ، ئۆزىنى قەبرىگە تاشلاپ قاتتىق يىغلىغانلىقىنى ئەسلەيدۇ. ئۇ ئاۋازىنى چىقىرالماي، يول بويى يىغلاپ باراتتى.
تۆگىلەر پايانسىز قۇملارنى بېسىپ ئۆتۈپ، زەرەپشان دەرياسىنىڭ بويىدىكى بىر گۈزەل جايغا بېرىپ توختايدۇ. ھېزىمباي زەرەپشان دەرياسىنىڭ گۈزەل مەنزىرىسىگە مەپتۇن بولۇپ: «توختاڭلار! بۈگۈن مۇشۇ يەردە قونايلى، يۈكلەرنى چۈشۈرۈڭلار!» دەپ بۇيرۇق قىلىدۇ. مالايلار تۆگىلەرنى چۆكتۈرۈپ ماللارنى يېشىپ ئورۇنلىشىدۇ. ھېزىمباي چولپاننى ئالداش ئۈچۈن قولىدىن كېلىدىغان بارلىق ھېيلىگەرلىكلەرنى ئىشلىتىپ، چولپاننىڭ قولىنى ئۆز قولى بىلەن يېشىپ، تۆگىدىن كۆتۈرۈپ يەرگە چۈشۈرىدۇ. باينىڭ مالايلىرى دەريا بويىغا كەتكەندە، ھېزىمباي چولپاننى ئۆزى ياتقان چېدىرغا ئەكىرىپ، «بىر چىنە سۇنى ئىچىڭ» دەپ سۇنىدۇ. چولپان ئىچمەي تۇرۇۋالىدۇ. باي يالغان كۈلكە ئارىلاش ئۇنىڭغا بىر پۈتۈن توقاچنى «يەڭ» دەپ سۇنىدۇ. چولپان توقاچنىمۇ ئالماي، بېشىنى تۆۋەن سېلىپ، نەپرەت كۆزى بىلەن بايغا ئالايىپ قارايدۇ. ھېزىمباي ھېچقانداق رەنجىگەنلىكىنى بىلدۈرمەي، تېخىمۇ ھېيلىگەرلىك بىلەن ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، بېشىدىكى ياغلىقنى تارتىۋالماقچى بولۇپ ئەمدىلا قولىنى سۇنۇشىغا، چولپان قەھرى-غەزەپ بىلەن ھېزىمباينىڭ قولىنى قاتتىق سىلكىۋېتىدۇ-دە، ئورنىدىن دەس تۇرۇپ چېدىردىن قېچىپ چىقىپ كېتىدۇ. ھېزىمباي ئۇنىڭ ئارقىسىدىن: «تەقدىرىڭ مېنىڭ قولۇمدا، نەگە كېتەلەيسەن!» دەپ قوغلاپ چىقمايدۇ ۋە چولپاننىڭ ئارقىسىدىن كۈلۈمسىرەپ چېدىردا يالغۇز قالىدۇ.
چولپان دەريا بويىغا كېلىدۇ-دە، يۈز-كۆزىنى يۇيۇپ، قانغۇدەك سۇ ئىچىپ، ئارقىسىدىن ھېزىمباينىڭ كېلىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ پات-پات چېدىر تەرەپكە قاراپ قويىدۇ. ئۇ دەريانى كۆرۈپ چوڭقۇر خىيالغا كېتىدۇ. دەل شۇ پەيتتە راخمان باشچىلىقىدىكى تۆت يىگىت پايانسىز قۇم دۆۋىسىنى بويلاپ كېلىۋېتىپ، دەريانىڭ تۆۋەن تەرىپىگە تىكىلگەن چېدىر ۋە تۆگىلەرنى كۆرىدۇ: «ئۇ شۇ يەرگە چۈشۈپتۇ» دەپ، خۇشاللىقى ئىچىگە پاتمايدۇ.
راخمانلار دەريانىڭ يۇقىرى تەرىپىگە چۈشىدۇ ۋە «قانداق قىلىپ چولپاننى قۇتقۇزۇش كېرەك؟» دەپ پىلان تۈزۈشكەندىن كېيىن، راخماننىڭ كۆزى دەريانىڭ بويىدا خىيال سۈرۈپ ئولتۇرغان چولپانغا چۈشۈپ قالىدۇ. ئۇنى تونۇيدۇ-دە دوستلىرىغا: «ئەنە چولپان!» دەپ ۋارقىرايدۇ. ئۇلار «بىزنىڭ كەلگەنلىكىمىزنى قانداق ئۇسۇل بىلەن بىلدۈرەرمىز؟» دەپ مەسلىھەتلىشىدۇ، ئاخىرى راخمان بىر چارە تاپقاندەك بولۇپ سەپداشلىرىغا: «تىكەن، يۇلغۇنلارنى كېسىپ كېلىڭلار» دەيدۇ. ئۆزى چىغدىن بىر باغلام ئېشىپ، بىلىكىدىكى خەت يېزىلغان كەشتىلىك ياغلىقنى تىكەن-يۇلغۇنلارنىڭ ئۈستىگە باغلاپ دەرياغا ئېقىتىپ قويۇپ بېرىدۇ.
دەل شۇ چاغدا دەريا بويىدىكى چولپان ئۆزىنى سۇغا تاشلاپ ئۆلۈۋېلىش قارارىغا كەلگەن پەيت ئىدى. راخمانلار دەرياغا ئاققۇزغان كەشتىلىك ياغلىق باغلانغان دەرەخ پارچىسى دەريانىڭ سۇ ئېقىمى بىلەن ئېقىپ، نەق چولپاننىڭ ئالدىغا كېلىپ قالىدۇ. ئۇ بەلگىنى كۆرگەن چولپان دەرياغا چوڭقۇر كىرىپ، ھېلىقى كەشتىلىك ياغلىقنى ئېلىپ چىقىدۇ. قارىغىدەك بولسا، ئۆز ئانىسى مەختۇمخاننىڭ چولپانغا خاتىرە قىلىپ قالدۇرغان بىردىنبىر يادىكارى بولغان كەشتىلىك ياغلىق ئىكەن. چولپان بۇ ياغلىقنى كۆرۈپ، ئۆلۈۋېلىش نىيىتىدىن ۋاز كېچىدۇ، ئۇ ھاياجان ئىچىدە دەريانىڭ يۇقىرى تەرىپىگە ئۈمىد بىلەن تەلپۈنۈپ قارايدۇ: «راخمانلار مېنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن كەپتۇ!» دەپ ئويلاپ، كۆزلىرىدىن ئىختىيارسىز خۇشاللىق ياشلىرى تۆكۈلىدۇ. ئۇ ئىچىدىكى ھېسسىياتىنى باسالماي شادىيانە ناخشىسىنى ئوقۇيدۇ، قولىدىكى ياغلىقىنى ئوينىتىپ ئۇسسۇل ئويناشقا باشلايدۇ.
چېدىرنىڭ ئىچىدە چولپاننىڭ ھەرىكىتىنى ئوغرىلىقچە كۆزىتىپ تۇرغان ھېزىمباي چولپاننىڭ دەريا بويىدا يالغۇز ناخشا ئېيتىپ خۇشال ئۇسسۇلغا چۈشكەنلىكىنى كۆرۈپ، ئۇنىڭ بۇ ھەرىكىتىگە بەكمۇ ئەجەبلىنىپ: «چولپان ئىنسابقا كەلگەن ئوخشايدۇ، ئۇ ماڭا خوتۇنلۇققا رازى بولغان ئوخشايدۇ» دەپ ھەۋىسى قوزغىلىدۇ. ھېزىمباي خۇشاللىقتىن تېرىسىگە پاتماي، چېدىردىن چىقىپ قىزىق بىر ئۇسسۇل ئويناشقا باشلايدۇ. ھېزىمباينىڭ ئۇسسۇل ئوينىشىنى كۆرگەن مالايلارمۇ خۇشاللىققا چۆمۈپ، خوجايىنىغا يان بېسىش ئۈچۈن بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان كۈلكىلىك ھەرىكەتلەر بىلەن ئۇسسۇل ئوينايدۇ. ھېزىمباي مەغرۇر ماڭغان پېتىچە چېدىرنىڭ ئىچىگە كىرىپ، بىر لېگەنگە لىق كەلگۈدەك كىيىم-كېچەك، ئۈنچە-مارجان، ئالتۇن ھالقا ۋە بىلەيزۈكلەرنى ئېلىپ چىقىپ، چولپانغا خۇشامەت قىلىپ لېگەندىكى نەرسىلەرنى چولپانغا بىر-بىرلەپ كۆرسىتىدۇ ۋە «ئېلىڭ» دەپ تەڭلەيدۇ.
چولپان تېخىمۇ غەزەپلىنىپ، ھېزىمباينىڭ ھاقارەتلىرىگە چىدىيالماي، باينىڭ قولىدىكى لېگەننىڭ ئاستىغا بىرنى ئۇرىدۇ. ئۇنىڭدىكى نەرسىلەر ھېزىمباينىڭ تۇمشۇقىغا تېگىدۇ. ھېزىمباي ئارقىسىغا داجىغان پېتى يەرگە دۈم چۈشىدۇ. چولپان نەپرەت بىلەن ئۇنىڭغا تىكىلىدۇ ۋە دەرياغا قاراپ قاچىدۇ. ھېزىمباي: «ئۇنى تۇتۇڭلار!» دەپ قاتتىق ۋارقىرايدۇ-دە، يەرگە چېچىلغان نەرسىلىرىنى قۇم ئىچىدىن ئىزدەپ تېرىپ ئالىدۇ. باينىڭ مالايلىرى چولپاننىڭ قارشىلىق قىلىشىغىمۇ قارىماي ئۇنى تۇتۇپ كېلىپ دەرەخكە باغلايدۇ. ھېزىمباي: «بۇ ياخشىلىق ياراشمايدىغان مىسكىننى ئۇرۇڭلار!» دەپ بۇيرۇق قىلىپ، ئۆزى چېدىرنىڭ ئىچىگە كىرىپ كېتىدۇ.
قاراڭغۇ چۈشۈپ ئاسماندا ئاي چىقىدۇ. ئاينىڭ يورۇقىدا زەرەپشان دەرياسى تېخىمۇ گۈزەل كۆرۈنىدۇ. دەرەخكە باغلاقلىق چولپان دەريانىڭ يۇقىرى تەرىپىگە قاراپ، راخمانلارنىڭ كېلىشىنى تەقەززالىق بىلەن كۈتەتتى. دەل شۇ چاغدا قولىغا قىلىچ-خەنجەر ئالغان، مۈرىسىگە ئوقيا ئاسقان راخمان باشچىلىقىدىكى تۆت يىگىت زەرەپشان دەرياسىنىڭ بويىدىكى توغراق دەرەخلىرىنى دالدا قىلغان ھالدا چولپانلار چۈشكەن دەريا بويىغا يوشۇرۇنۇپ كېلىپ ئەتراپنى كۆزىتىۋاتاتتى. ھېزىمباينىڭ بىر مالىيى مال-تۆگىلەرنى باققاچ ھېرىپ كەتكەنلىكتىن ئۇخلاپ قالغان ئىدى. كۆزەتكۈچىنىڭ ئۇخلاپ قالغانلىقىنى بايقىغان راخمان چۆكۈرۈپ قويۇلغان تۆگىلەرنىڭ ئارىسىغا كىرىپ چولپاننى ئىزدەيدۇ. بىرى چېدىر ئەتراپىنى، يەنە بىرى تۆگىلەرنىڭ ئارىسىنى ئىزدەۋېتىپ، توغراققا باغلاقلىق چولپاننى كۆرىدۇ. ئۇ قايتىپ كېلىپ راخمانغا پىچىرلايدۇ.
(پەردە يېپىلىدۇ.)
2-كۆرۈنۈش
(كېچە)
پەردە ئېچىلىشى بىلەن تەڭ جىددىي جەڭ مۇزىكىسى چېلىنىدۇ. راخمان ئەمدىلا چولپاننىڭ قولىنى يېشىپ تۇراتتى. باينىڭ كۆزەتچىسى راخمانلارنىڭ كېلىپ قالغانلىق شەپىسىنى تۇيۇپ قېلىپ، تۆت ئەتراپنى تەپسىلىي چارلاپ چىقماقچى بولىدۇ. ئەمدىلا مېڭىشىغا، ئۇنىڭ ئارقىسىدا پايلاپ تۇرغان سادىق چاققانلىق بىلەن ئۇنىڭ گەجگىسىگە خەنجەر ئۇرىدۇ. كۆزەتچى «ۋايجان!» دەپ قاتتىق ۋارقىراپ شۇ پېتى جان ئۈزىدۇ. قالغان مالايلارمۇ قاتتىق چىرقىرىغان ئاۋازنى ئاڭلاپ قورقۇنچ ئىچىدە قورال-ياراغلىرىنىمۇ تاپالماي قالىدۇ؛ بەزىلىرى ئۆز قوراللىرىنى ئېلىشقا ئۈلگۈرگەن بولسىمۇ، بەزىلىرى ئۈلگۈرەلمىگەن ئىدى.
راخمان باشلىق تۆت يىگىتنىڭ كۈچلۈك ھۇجۇمى ئاستىدا مالايلارنىڭ بىر قىسمى جېنىنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنى زەرەپشان دەرياسىغا تاشلاپ، شىددەتلىك ئېقىن ئىچىدە غەرق بولىدۇ. ئارقىدىنلا قىلىچۋازلىق باشلىنىپ، بەش نەپەر مالاي قىلىچلىرىنى سۇغۇرۇپ راخمانلارغا ھۇجۇم قىلىدۇ. چاپارمەنلەرنىڭ ئەڭ كۈچلۈكى راخمان بىلەن قىلىچۋازلىق قىلىش ئۈچۈن مەيدانغا چۈشىدۇ، كەسكىن قىلىچۋازلىق جېڭى باشلىنىپ كېتىدۇ. راخمان ھېلىقى چاپارمەن بىلەن ئۇزاققىچە ئېلىشقاندىن كېيىن، ئاخىرى چاپارمەننىڭ قولىدىكى قىلىچنى قېقىپ يەرگە چۈشۈرىدۇ. ھېلىقى چاپارمەن ئۆز مەغلۇبىيىتىگە تەن بەرمەي، قونچىدىكى خەنجىرىنى سۇغۇرۇپ راخماننىڭ يۈرىكىگە قارىتىپ ئاتىدۇ؛ راخمان چاققانلىق بىلەن يەردە موللاق ئېتىپ خەنجەرنى تەگكۈزمەيدۇ. چاپارمەننىڭ خەنجىرى راخماننىڭ كەينىدىن قىلىچ ئۇرۇش ئۈچۈن كېلىۋاتقان يەنە بىر مالايغا تېگىپ، ئۇ شۇ جايدا جان ئۈزىدۇ. ھېلىقى چاپارمەن قورقۇپ ئارقىسىغا داجىپ قېچىشقا ئۇرۇنىدۇ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىن كەلگەن سادىق چاپارمەننى بىر پۇتلاپلا يەرگە يىقىتىدۇ، ئاندىن ئۇنىڭ يۈرىكىگە خەنجەر تىقىدۇ، ئۇمۇ جان بېرىدۇ.
ئىككى نەپەر چاپارمەننىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرگەن باشقا ئۈچ نەپەر چاپارمەن تېخىمۇ ئەشەددىيلىشىپ، ئۈچى تەڭلا راخمانغا قارشى جەڭ قىلىدۇ. ئۇلار «راخماننى تىرىك تۇتۇپ ھېزىمبايغا تارتۇق قىلىمىز» دېگەن نىيەت بىلەن خۇددى ھەرىلەر ئۇۋىسىدىن چىققاندەك راخمانغا ئېتىلىدۇ. راخمان ھاۋادا چۆگىلەش ئۇسۇلى بىلەن بىر موللاق ئېتىپلا توغراقنىڭ ئۈستىگە چىقىۋالىدۇ. دەل شۇ چاغدا ئۈچ مالاي قاتتىق كۈچەپ كەتكەنلىكتىن ئۆزئارا سوقۇلۇپ يىقىلىدۇ. ئۇلار يۇقىرىغا قارىسا، راخماننىڭ توغراق ئۈستىدە قىلىچنى ئوينىتىپ تۇرغانلىقىنى كۆرۈپ ھەيران قالىدۇ.
دەل شۇ پەيتتە ھېزىمباي چېدىردىن چىقىپ، راخماننى تاپانچا بىلەن ئېتىش ئۈچۈن نىشانغا ئېلىۋاتاتتى. بۇ چاغدا چولپان بىلەن سادىق يارىلانغان سەپدىشىنىڭ يارىسىنى تېڭىپ، ئۇنىڭغا سۇ ئىچكۈزۈۋاتاتتى. چولپاننىڭ ئۆتكۈر كۆزى بىردىنلا ھېزىمباينىڭ ھەرىكىتىگە چۈشۈپ قالىدۇ؛ چولپان چاقماق تېزلىكىدە يارىدارنىڭ مۈرىسىدىكى ئوقيانى ئېلىپ، ھېزىمباينىڭ يۈرىكىنى چەنلەپ ئاتىدۇ. ھېزىمباي يۈرىكىگە سانجىلغان ئوقنى ئىككى قولى بىلەن مەھكەم تۇتقان پېتىچە ئۇياق-بۇياققا سەنتۈرۈلۈپ، ئاخىرى ئۆزى سېتىۋالغان ھېلىقى ماللارنىڭ ئالدىغا بارىدۇ؛ ئۇ ماللىرىنى ئىككى قولى بىلەن قۇچاقلىغان پېتىچە: «ۋاي ماللىرىم!» دەپ، پۇل-مالغا تويماي يەرگە يىقىلىپ جان ئۈزىدۇ.
دەل شۇ چاغدا ھېزىمباينىڭ دەريا بويىغا قېچىپ كەتكەن ئۈچ مالىيى خوجايىنىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن قايتا يۈگۈرۈشۈپ كېلىدۇ. راخمان بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ توغراقتىن يەرگە چۈشىدۇ ۋە مالايلارنى قوغلايدۇ. باينىڭ چاپارمەنلىرى خوجايىنىنىڭ ئۆلگىنىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەندىن كېيىن، پۇت-قوللىرىدا مادار قالماي، قولىدىكى قىلىچلىرى جاراڭلاپ يەرگە چۈشۈپ كېتىدۇ. چاپارمەنلەر يەرگە تىزلىنىپ قولىنى كۆكسىگە قويۇپ: «بىر قوشۇق قېنىمىزدىن كېچىڭلار!» دەپ تەسلىم بولۇشىدۇ.
(پەردە يېپىلىدۇ.)
3-كۆرۈنۈش
(كۈندۈزى)
راخمان، سادىق ۋە چولپانلار زەرەپشان دەرياسىنىڭ بويىدىكى بىر باراقسانلىق ئىچىدە، دەريادىكى مەرۋايىتتەك سۈزۈك سۇدا ئۇياقتىن-بۇياققا توختىماي ئەركىن ئۈزۈپ يۈرۈشكەن بېلىقلارنى تاماشا قىلىشىپ ئولتۇراتتى. شۇ ئەسنادا دەريانىڭ ئۇ قېتىدا يۈگۈرۈپ كېتىۋاتقان بىر توپ كىيىكنى كۆرىدۇ; سادىق كىيىكنى ئاتماقچى بولۇپ ئوقيانى بەتلەۋاتاتتى. راخمان دەريا بويىدىكى چىمەنزارلىقتىن بىر باغلام گۈل ئۈزۈپ كېلىپ، بىر تال گۈلنى چولپاننىڭ چېكىسىگە قىستۇرۇپ قويىدۇ. چولپان خىجىللىقتىن بېشىنى يەردىن كۆتۈرمەي، قولىدا سۇمبۇل چېچىنى سىلاپ ئويناپ ئولتۇرىدۇ. شۇ مەزگىلدە سادىق بىر جۈپ كېپىنەكنى تۇتۇپ كېلىپ راخمان بىلەن چولپاننىڭ بېشىغا قوندۇرۇپ قويىدۇ. راخمان راۋابنى شادىيانە پەدىگە چالسا، چولپان ئۇسسۇل ئوينايدۇ.
ئەنە شۇ پەيتتە دەريانىڭ يۇقىرى تەرىپىدىن «ئۈچ چوڭ ئىنتىزام، سەككىز دىققەت» ناخشىسىنىڭ جاراڭلىق ساداسى پۈتۈن زەرەپشان دەرياسى بويىنى زىلزىلىگە كەلتۈرۈپ ياڭرايدۇ. راخمان، چولپان، سادىقلار ھەيران بولۇپ، بىر توپ توغراقنىڭ ئۈستىگە چىقىپ يىراققا نەزەر تاشلايدۇ. قۇياش نۇرى پۈتكۈل ئالەمگە نۇر چېچىۋاتاتتى; ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قالپىقىدىكى قىزىل يۇلتۇزنىڭ نۇرلىرى زەرەپشان دەرياسىنىڭ بويىغا يالقۇن چاچاتتى. ئۇلار بۇنى كۆرىدۇ، لېكىن قانداق قوشۇن ئىكەنلىكىنى ئېنىق بىلمىگەنلىكتىن توغراق ئۈستىدىن چۈشمەي، ئازادلىق ئارمىيەنىڭ دەريا بويىدا دەم ئېلىپ چېدىر تىكىۋاتقانلىقىنى، بەزىلىرىنىڭ ناخشا ئېيتىۋاتقانلىقىنى، بەزىلىرىنىڭ ئۆگىنىش قىلىۋاتقانلىقىنى، بەزىلىرىنىڭ چوڭ قەغەزلەرگە شوئار يېزىۋاتقانلىقىنى كۆزىتىدۇ. بۇنى كۆرگەن راخمانلار ھەيران بولىدۇ، بۇ قوشۇننىڭ گومىنداڭلارغا تامامەن ئوخشىمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىشىدۇ.
شۇئان بىر سىگنال كانىيى چېلىنىپ، قوشۇن بىر يەرگە جەم بولىدۇ. ئارمىيە سەنئەتچىلىرى ئەسكەرلەرنىڭ دەم ئېلىش ۋاقتىدىن پايدىلىنىپ بىر ئوپېراتسىيەلىك تىياتىر (كومېدىيە) كۆرسىتىشكە باشلايدۇ: بۇ كۆرۈنۈشتە بىر نەپەر گومىنداڭ كىيىمى كىيگەن ئوفىتسېر بىر يېزىدىن كەمبەغەلنىڭ يېتىم قىزىنى بۇلاپ كېلىپ، ئۇ قىزغا زوراۋانلىق قىلىپ دەپسەندە قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان جىددىي پەيتتە، قالپىقىغا قىزىل بەش يۇلتۇز تاقىغان، مۇشۇ يەرگە كېلىپ چۈشكەن قوشۇنغا ئوخشاش بىر ئەسكەر پەيدا بولۇپ، ھېلىقى مەككار گومىنداڭچى ئوفىتسېرنى بىر پاي ئوق بىلەن ئېتىپ تاشلاپ قىزنى قۇتقۇزۇۋالىدۇ ۋە ئۇ قىزمۇ ئاشۇ ئارمىيە سېپىگە قوشۇلىدۇ.
راخمانلارمۇ بۇ تەسىرلىك كۆرۈنۈشنى كۆرىدۇ؛ ئۇلار ھېلىقى سەھنىدىكى قىزنى قۇتقۇزغان قىزىل يۇلتۇزلۇق قوشۇننىڭ ئۆزلىرىنىڭ كۆز ئالدىدا تۇرغانلىقىنى كۆرۈپ، راخمان قەلبىدىكى چەكسىز تەسىرات بىلەن راۋابنى قولىغا ئېلىپ شادىيانە پەدىدە چېلىپ كېتىدۇ. ساز ئاۋازىنى ئاڭلىغان ئەسكەرلەر يۈگۈرۈشۈپ كېلىشىدۇ. ئۇلار راخمانلارنى ئۆز باشلىقىنىڭ قېشىغا باشلاپ بارىدۇ. ئۇلار بېشىدىن ئۆتكەن دەردلىك ۋە كۈرەشچان كەچۈرمىشلىرىنى بىر-بىرلەپ سۆزلەپ بېرىدۇ...
1989-يىلى يېزىلغان