نىلسۇن ماندىلا
نىگىرلارنىڭ قەھرىمانى – نىلسۇن ماندىلا
Nelson Mandela 
نېلسۇن لولخېلا خېلا ماندىلا 1918 –يىلى 7 – ئاينىڭ 18 – كۈنى جەنۇبى ئافرىقا ترانسىكا دىكى بىر قەبىلە باشلىقى ئائىلىسدە دۇنياغا كەلگەن . ئىلگىرى ئاخرى بۇلۇپ ، جەنۇبى ئافرىقا ئىنسىتىتۇتى ئەدىبىيات ئاسپىرانتلىق ۋە ۋېيتاۋ ترانسىكا ئىنسىتۇتى ئادۋۇكاتلىق سالاھىيىتىگە ئىرىشكەن ، ئادۋۇكاتلىق قىلغان . ماندىلا كىچىكىدىنلا باشلاپ خاراكتىرى قەيسەر ، مىللى قەھرىمانلارغا چوقۇندىغان بۇلۇپ ، ئۇ ئائىلىدىكى چوڭ ئوغۇل بولغاچقا قەبىلە باشلىقىنىڭ ۋارىسلىقىغا تاللانغان . بىراق ئۇ « قەبىلە باشلىقى نامى بىلەن بىر ئىزىلىۋاتقان ئۇرۇقنى ئىدارە قىلمايمەن ، بىر جەڭچى نامى بىلەن مىللەتنىڭ ئازاتلىق ئىشلىرىغا پۈتۈن ۋۇجۇدۇم بىلەن كىرىشىمەن » دەپ ئىپادە بىلدۈرگەن . ئۇ ھەقىقەتەنمۇ مىللەتنىڭ ئازاتلىقى يولىدا تەۋرەنمەسىتىن ماڭدى . 1944 – يىلى ئۇ جەنۇبى ئافرىقا ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسىگە قاتناشتى . 1948 –يىلى ئافرىقىلىق ياشلار بىرلەشمىسى مەملىكەتلىك ئىتتىپاقىنىڭ سىكىرتارلىقىغا سايلاندى . 1950 – يىلى ئافرىقىلىق ياشلار بىرلەشمىسى مەملىكەتلىك ئىتتىپاقىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلاندى . 1952-يىلى ئىلگىرى – كىيىن بۇلۇپ ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسىنىڭ ئىجرائىيە كومىتىتى رەئىسى ، دېلەنشا ئۆلكىلىك رەئىسى ، مەملىكەتلىك مۇئاۋىن رەئىسىلىكىنى ئۈستىگە ئالدى . شۇ يىلنىڭ يىل ئاخرىدا « ئادىل بولمىغان قانۇن – بۇيرۇقلارنى بايقۇت قىلىش ھەركىتى » گە رەھبەرلىك قىلىپ ، پۈتۈن نىگىرلارنىڭ ھۆرمىتىگە ئىرىشتى ، جەنۇبى ئافرىقا دائىرلىرى ئىككى قېتىم ئۇنىڭ ئاممىۋى خاراكتىرلىك ھەركەت – سورۇنلارغا قاتنىشىنى مەنئى قىلىش بۇيرۇقى چىقاردى.
1961 –يىلى 6 –ئايدا ماندىلا ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسىنىڭ ھەربى تەشكىلاتى « مىللەت نەيزىسى » تەشكىلاتىنى قۇرۇپ ، قۇمانداقلىقنى ئۈستىگە ئالدى . 1962 –يىلى 8 –ئايدا ماندىلا قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە تاشلاندى ، شۇ ۋاقتتا ئۇ ئارانلا 43 ياش ئىدى ، جەنۇبى ئافرىقا ھۆكۈمىتى سياسى تەۋرىنىش پەيدا قىلىش ۋە قانۇنسىز چىگرا ئاتلىغانلىق جىنايىتى ئۈچۈن ئۇنىڭغا 5 يىللىق تۇرما جازاسى بەردى . 1964 – يىلى 6 –ئايدا ئۇ يەنە ھاكىمىيەتنى ئاغدۇرۋېتىشنى قەستلەش جىنايىتى بىلەن ئەيىپلىنىپ ، مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ئۆزگەرتىلدى . شۇنىڭدىن باشلاپ ئۇنىڭ تۇمۇر پەنجىرە ئىچىدىكى ئۇزاق ھاياتى باشلاندى ، ئۇ تۈرمىدە ساپمۇ – ساق 27 ياز ۋە قىشنى ئۆتكۈزدى ، ئۇ بۇرغۇنلىغان قىستاش ۋە ئازاپلاشلارغا ئۇچرىدى ، بىراق باشتىن – ئاخىر بوي ئەگمىدى . 1990 – يىلى 2 –ئاينىڭ 11 –كۈنى ، جەنۇبى ئافرىقا دائىرلىرى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىنىڭ بېسىمى ئالدىدا ، ئامالسىزلىقتىن ماندىلانى شەرتسىز قويۇپ بىرىدىغانلىقىنى جاكالىدى . شۇ يىلى 3 – ئايدا ماندىلا ئافرىقلىقلار مىللىى مەجلىسى ئىجرائىيە كومىتىتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تەيىنلىنىپ ، رەئىسنىڭ ۋەزىپىسىنى ۋاكالىتەن يۈرگۈزدى . 1991 – يىلى 7 –ئايدا رەئىسلىككە سايلاندى . 1994- يىلى 4 – ئايدا ، ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسى تۇنجى قېتىملىق ئېرق ئايرىلمىغان چوڭ سايلامدا غەلبىگە ئىرىشىپ ، شۇيىلى 5 – ئايدا ماندىلا جەنۇبى ئافرىقىدىكى تۇنجى نىگىر پىرىزدىنىت بۇلۇپ قالدى . 1997-يىلى 12 –ئايدا ، ماندىلا ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسىنىڭ رەئىسلىكىدىن ئىستىپا بەردى ، ھەم 1999 –يىلى 6- ئايدىكى پىرىزدىنت سايلىمىغا قاتناشمايدىغانلىقىنى بىلدۇردى ، 1999 –يىلى 6 – ئايدا رەسمى تۈردە ئىستىپا بەردى . ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن « ئەركىنلىك يولى ھەرگىزمۇ تۈز بولمايدۇ » ،« كۈرەش بولسا تۇرمۇش » ، « دۇنيا ئازاتلىقىنى قولغا كەلتۈرۈش خىتاپنامىسى » ، ئۈزىنىڭ تەرجىمىھالى « ئەركىنلىككە سوزۇلغان ئۇزاق يول » قاتارلىقلار بار .
1991 –يىلى ب د ت دىن –مائارىپ تەشكىلاتى ماندىلاغا تىنچلىققا ئىرىشىش مۇكاپاتى بەردى . 1993 –يىلى 10 ئايدا نوبل تنچلىق مۇكاپاتى ھەيئىتى ئۇنىڭغا نوبىل تىنچلىق مۇكاپاتى بىرىپ ، ئۇنىڭ جەنۇبى ئافرىقىدىكى ئىرقى كەمسىتىش سياسىتىنى بىكار قىلىش يولىدىكى تۆھپىلىرىنى تەقدىرلىدى . شۇيىلى ئۇ يەنە شۇ ۋاقتتىكى جەنۇبى ئافرىقا پىرىزدىنتى كىرىك بىلەن بىرگە ئامىرىكىنىڭ تىنچلىق ئوردىنىغا ئىرىشتى . 1998 –يىلى 9 –ئايدا ماندىلا ئامىرىكىنى زىيارەت قىلغاندا ، ئامىرىكىنىڭ « دۆلەت مەجلىسى ئالتۇن مۇكاپاتى » غا ئىرىشىپ ، ئامىرىكىدىكى مەزكۇر ئەڭ يۇقىرى مۇكاپات تۈرىگە ئىرىشكەن تۇنجى ئافرىقىلىق بۇلۇپ قالدى . 2000 –يىلى 8 – ئايدا جەنۇبى قىسىم ئافرىقىلىقلار تەرەققىيات ئورتاق گەۋدىسىنىڭ « كاما » ئوردىنىغا ئىرىشىپ ، جەنۇبى ئافرىقا خەلقىگە رەھبەرلىك قىلىپ ، ئەركىنلىككە ئىرىشىشتىكى ئۇزاق مۇددەتلىك كۈرىشى ئارقىلىق ، كونا جەنۇبى ئافرىقىنىڭ يىڭى جەنۇبى ئافرىقىغا تىنچ ئۆتۈشنى ئەمەلگە ئاشۇرغانلىقى ھەم جەنۇبى ئافرىقىلىقلار تەرەققىيات ئورتاق گەۋدىسىنىڭ رەئىسى بۇلۇپ تۇرۇۋاتقان مەزگىلدىكى شانلىق تۆھپىلىرى تەقدىرلەندى .
1992 –يىلى تۇنجى قېتىم جۇڭگۇنى زىيارەت قىلدى . 5 – كۈنى بېيجىڭ ئىنسىتىتوتى ئۇنىڭغا قانۇنچىلىق پەخرى ئۇنۋانىنى بەردى . 1999 –يىلى 5 – ئايدا پىرىزدىنت ماندىلا تەكلىپ بويىچە خۇڭگۇدا زىيارەتتە بولدى . ئۇ تۇنجى رەت جۇڭگۇنى زىيارەت قىلغان جەنۇبى ئافرىقا پىرىزدىنتى .
ماندىلانىڭ 9 چوڭ كىلاسسىك سۆزى
1 –نىگىرلار ۋە ئاق تەنلىكلەر قېرىنداشتەك بولسا ، جەنۇبى ئافرىقا شۇندىلا روناق تاپىدۇ . 2 – « ئاشۇ ئۇزاق مۇددەتلىك ، تەنھا ۋاقتلار ئىچىدە ، مىنىڭ ئۈزۈمنىڭ خەلقىنىڭ ئرزاتلىققا ئىرىشتۇرۇش ئارزۇيۇم پۇتۈن ئىنسانلارنى جۈملىدىن ئاق تەنلىك ۋە نېگىرلارنىڭ ھەممىسىنى ئازاتلىققا ئىرىشتۈرۈش ئارزۇسىغا ئۆزگەردى » ، ماندىلار ئۇرۇش ۋە تىنچلىققا قارىتا ئۈزىگە خاس چۈشەنچىگە ئىگە .
3-« ئىكىسپالاتاتسىيە قىلغۇچىمۇ ۋە ئىكىسپالاتاتسىيە قىلىنغۇچىمۇ ئوخشاشلا ئازات قىلىنىشى كىرەك . باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكىنى تارتىۋالغان ئادەم بولسا ئۆچمەنلىكنىڭ مەھبۇسى ، ئۇ يەكلەش ۋە ئۆچمەنلىكنىڭ تۈمۈر قەپىسىگە بەنت قىلىنغان . »
4 - « مەن ئۈزۈمنىڭ بۇ ھاياتىنى ئافرىقا خەلقىنىڭ كۈرىشىگە ئاتىۋەتتىم ، مەن ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئىرقى ھاكىمىيىتىگە قارشى تۇرىمەن ، شۇنداقلا نىگىرلارنىڭ مەخسۇس تۈزۈلمىسى ئۈچۈنلا كۈرەش قىلىشقىمۇ قارشى تۈرىمەن . مەندە بىر دىمۇكراتىك ۋە ئەركىن جەمىيەت قۇرۇشتەك گۈزەل غايە بار ،بۇنداق جەمىيەتتە كىشىلەر ئۆز – ئارا ئىناق ، چىقىشىپ ياشاش ، باراۋەر بۇلۇش پۇرسىتى بار . مەن بۇ غايە ئۈچۈن ياشاشنى ئۈمت قىلىمەن ھەمدە ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرىمەن . ئەگەر كىرەك بولسا ، مەن ئۇ غايەم ئۈچۈن ھاياتىمنى تەقدىم قىلىشقىمۇ تەييارلىق قىلىپ قويدۇم » 1964 –يىلى ماندىلا ئۆمۈرلۈك قاماققا ھۆكۈم قىلىنغاندا ، ماندىلانى سوراق قىلدىغان سوت ئىرقى ئايرىمىچىلىق تۈزۈمىنىڭ جىنايىتىنى ئېچىپ تاشلايدىغان ھەمدە خەلقنى ئويغىتدىغان مۇنازىرە سەھنىسىگە ئايلىنىپ قالدى . ئۇ 4 سائەتتىن ئاشىدىغان بايانىتىنى مۇشۇ سۆزلەر بىلەن ئاخىرلاشتۇردى .
5 - « بۇ قېتىملىق ئىراق ئۇرۇشىدا ، بىر ئامىرىكا ۋە بۇشنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى تۇلۇق كۆردۇق ، زادى كىم ھەقىقى تۈردە دۇنياغا تەھدىت بۇلاۋاتىدۇ ؟! »--- ماندىلا ئامىرىكا زۇڭتۇڭى بوشنىڭ ئىراقنىڭ ئاساسى ھوقۇقىغنى خالىغانچە ئاياغ – ئاستى قىلغانلىقىنى ئەيىپلىدى .
6 - « سىز (كىلىنتۇن ) خوشال بولمىسىڭىز ، يۇيۇنۇش كۆلچىكىگە بېرىپ سۇ ئۈزۈڭ ! » -- ماندىلا باشقىلارنىڭ جەنۇبى ئافرىقىغا بۇيرۇقۋازلىق قىلىشىنى ياقتۇرمايتتى ، 1998 –يىلى كىلىنتۇن جەنۇبى ئافرىقىنى زىيارەت قىلغاندا ، مۇخبىرلارنى كۈتىۋىلىش يىغىندا ، ماندىلا ئاشكارا ھالدا جەنۇبى ئافرىقىنىڭ كۇبا ، ئىران ، لىۋىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتىنى ساقلايدىغانلىقىنى ھەمدە ئۇزاققا قالماي ئىرانغا زىيارەتكە بارىدىغانلىقىن ئىلان قىلىپ ، يېنىدا تۇرغان كىلىنتۇننى قاتتىق بىئارام قىلغان .
7 - « مەن ئۈزۈمنىڭ رولىنى ئويناپ بولدۇم . ھازىر پەقەت تىنچ ، غەۋغاسىز تۇرمۇشنى ئۈمىت قىلىمەن . مەن ئۈزۈمنىڭ يۇرتۇمنىڭ يېزا = قىشلاقلىرىغا قايتىپ ،ئۆسمۈرلۈك چاغلىرىمدا ئوينايدىغان تاغ قاپتاللىرىدا سەيلە قىلغۇم بار » --- دەم ئېلىشقا چىققاندىن كىيىن ماندىلا بىر ئاددى پۇقرا بۇلۇشقا رازى .
8 – « مەن شاتلىقنى ئىپادىلەيدىغان رەڭلەر بىلەن ئۇ ئارالنى سىزغۇم بار ھەم پۈتۈن دۇنيا خەلقى بىلەن ئورتاق بەھرىلەنگۈم بار . مەن كۆپچىلىككە شۇنى دىمەكچىمەنكى ، پەقەت بىز تۇرمۇشتىكى ئىلان قىلىنغان جەڭلەرنى قۇبۇل قىلالىساق ، ئەڭ غەيرى خىياللارنىڭمۇ ئەمەلگە ئېشىش مۇمكىنچىلىكى بۇلىدۇ » ماندىلا 84 يېشىدا جەنۇبى ئافرىقىدا ئۆتكۈزۈلگەن شەخسى رەسىم كۆرگەزمىسى ئۇيۇشتۇردى . 27 يىللىق تۇرمە ھاياتىدا ، ماندىلا ياغاچ كۈمۈرى ماي قەلەم بىلەن رەسىم سىزىپ ۋاقتنى ئۆتكۈزگەن ھەمدە ئاستا ئاستا ئۈزىنىڭ رەسىم سىزىش ئۇسلۇبىنى شەكىللەندۈرگەن . سىزىقلىرى ئاددى ، رەڭلىرى مول . ئۇ رەسسامچىلىق قەلىمى ئارقىلىق ئۈزىنىڭ تۈرمە ھاياتىدىكى ھىكايىلىرىنى تەسۋىرلەشكە ئامراق ، بىراق ھەرگىزمۇ « قاراڭغۇلۇق ۋە ۋەھىمىلىك » رەڭلەرنى تاللاپ ئىشلەتمەيدۇ ، بىلكى ئۇچۇق ، يەڭگىل رەڭلەرنى تاللايدۇ .بۇ ئارقىلىق ئۈزىنىڭ ئۇمىدۋارلىق روھى ھالىتىنى ئىپادىلەيدۇ .
9 - « غەم قىلماڭ ، ئۈزىڭىزنى ئازادە تۇتۇڭ ، خوشال بولىشىڭىز كىرەك » --- 85 ياشلىق ماندىلا يەنىلا تىتىك ، خاراكتىرى ئۇچۇق . بۇ 30 يىللىق تۈرمە ھاياتىنى باشتىن كەچۈرگەن مويسىپىتنىڭ قەلبىدە ، ئەركىنلىكنىڭ ئۈزى بەخت . « بۇگۈندىن باشلاپ مىنىڭ تۇرمۇشۇمغا ئىككى مۇھىم مەزمۇن قېتىلدى ، بىرىنجىسى گىراسا . ئىككىنجىسى بولسا مۇزامبىككا بېرىپ چوڭ راك يىيىش » --- ماندىلا موزامبىكنىڭ ئالدىنقى زۇڭتۇڭىنىڭ تۇل ئايالى بىلەن ھەمرا بۇلۇپ ئاخىرقى ئۆمۈرلىرىنى ئۆتكۈزىۋاتىدۇ .
