تاماكا
تاماكا (ئىنگلىزچە: Cigarette) — تاماكا يوپۇرماقىنى قۇرۇتۇپ، توغراپ، قەغەزگە ئوراپ ياسالغان بىر خىل تۈتۈن بۇيۇمى. تاماكا تارتقاندا ئۇنىڭ بىر ئۇچىغا ئوت قويۇلۇپ، يەنە بىر ئۇچى ئارقىلىق تۈتۈنى سۈمۈرۈلىدۇ. تاماكا تەركىبىدە نىكوتىن، قاتران ۋە باشقا نۇرغۇن خىمىيەلىك ماددىلار بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزىدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تاماكا تارتىشنى ئىنسانلار ساغلاملىقىغا تەھدىت سالىدىغان ئەڭ چوڭ ئامىللارنىڭ بىرى دەپ قارايدۇ.
تارىخى
[تەھرىر]تاماكا ئەسلىدە ئامېرىكا قىتئەسىدە ئۆسۈپ چىققان ئۆسۈملۈك بولۇپ، يەرلىك ھىندىئانلار تەرىپىدىن دىنىي مۇراسىملاردا ۋە داۋالاش مەقسىتىدە ئىشلىتىلگەن. 15-ئەسىردە كولۇمب ئامېرىكىنى كەشف قىلغاندىن كېيىن، تاماكا ياۋروپاغا تارقالغان ۋە كېيىنچە پۈتۈن دۇنياغا يېيىلغان.
جۇڭگوغا تاماكا مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە (تەخمىنەن 16-ئەسىردە) كىرگەن. شىنجاڭ رايونىغا بولسا كېيىنكى مەزگىللەردە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە روسىيە ئارقىلىق كىرگەن بولۇپ، يەرلىك خەلق ئارىسىدا «تاماك» ياكى «تاماكا» دەپ ئاتالغان. 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا زاۋۇتلاردا ماشىنىلاشتۇرۇلغان تاماكا ئىشلەپچىقىرىلىش باشلانغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئىستېمالى كۆپەيگەن.
تەركىبى ۋە ئىشلەپچىقىرىلىشى
[تەھرىر]تاماكا يوپۇرماقى تەركىبىدە 4000 دىن ئارتۇق خىمىيەلىك ماددا بار. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئاساسلىق زىيانلىق ماددىلار تۆۋەندىكىچە:
- نىكوتىن (Nicotine): تاماكا تەركىبىدىكى ئاساسلىق ماددا بولۇپ، ئادەمدە باغلىنىپ قېلىش (خۇمارلىق) پەيدا قىلىدۇ.
- قاتران (Tar): تاماكا كۆيگەندە ھاسىل بولىدىغان قارا رەڭلىك ماددا بولۇپ، ئۆپكە ۋە نەپەس يوللىرىغا يىغىلىپ راك كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
- كاربون ئوكسىد (Carbon monoxide): قاندىكى ئوكسىگېن مىقدارىنى ئازايتىپ، يۈرەك-قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ.
ھازىرقى زامان تاماكا سانائىتىدە تاماكا يوپۇرماقىغا ھەر خىل خىمىيەلىك قوشۇمچە ماددىلار، خۇشپۇراق ۋە نەملىك ساقلىغۇچىلار قوشۇلۇپ، ئالاھىدە ماشىنىلاردا ئورايلىنىپ ئىشلەپچىقىرىلىدۇ.
ساغلاملىققا بولغان زىيىنى
[تەھرىر]تاماكا تارتىش نۇرغۇنلىغان ئېغىر كېسەللىكلەرنىڭ بىۋاسىتە سەۋەبچىسى ھېسابلىنىدۇ.
- راك كېسىلى: ئۆپكە راكى، ئاغىز بوشلۇقى راكى، قىزىلئۆڭگەچ راكى ۋە باشقا نۇرغۇن راك تۈرلىرىنىڭ خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ.
- يۈرەك-قان تومۇر كېسەللىكلىرى: يۈرەك كېسىلى، يۇقىرى قان بېسىم ۋە مېڭە قاناش قاتارلىق كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
- نەپەس يولى كېسەللىكلىرى: سوزۇلما ئۆپكە ياللۇغى، ئاستما ۋە ئۆپكە ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى پەيدا قىلىدۇ.
شۇنىڭدەك، ئىككىنچى قول تاماكا تۈتۈنى (يەنى تاماكا تارتمايدىغان كىشىلەرنىڭ تاماكا تۈتۈنىنى سۈمۈرۈشى) مۇ ساغلاملىققا ئېغىر زىيانلىق بولۇپ، بولۇپمۇ بالىلار ۋە ھامىلىدار ئاياللارغا زور خەۋپ ئېلىپ كېلىدۇ.
تاماكا تارتىشنى تىزگىنلەش ۋە قانۇن-نىزام
[تەھرىر]دۇنيا مىقياسىدا تاماكا تارتىشنىڭ زىيىنى تونۇلۇشىغا ئەگىشىپ، ھەر قايسى دۆلەتلەر تاماكا تىزگىنلەش سىياسىتىنى يولغا قويغان. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى «تاماكا تىزگىنلەش رامكا ئەھدىنامىسى» (FCTC) نى تۈزگەن بولۇپ، جۇڭگو بۇ ئەھدىنامىگە 2003-يىلى قوشۇلغان ۋە 2006-يىلى رەسمىي كۈچكە ئىگە قىلغان.
جۇڭگودا تاماكا تىزگىنلەش خىزمىتى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىلمەكتە. بېيجىڭ، شاڭخەي، شېنجېن قاتارلىق نۇرغۇن شەھەرلەردە ئاممىۋى سورۇنلاردا تاماكا تارتىشنى چەكلەيدىغان يەرلىك نىزام-تۈزۈملەر چىقىرىلغان. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىمۇ ئاممىۋى سورۇنلاردا تاماكا تارتىشنى چەكلەش ۋە ئۆسمۈرلەرنى تاماكا زىيىنىدىن قوغداش يولغا قويۇلماقتا. مەكتەپ، دوختۇرخانا، ئاممىۋى قاتناش ۋاسىتىلىرى ۋە يېپىق ئاممىۋى سورۇنلاردا تاماكا تارتىشقا قاتتىق چەكلىمە قويۇلغان.
يەنە قاراڭ
[تەھرىر]مەنبەلەر
[تەھرىر]- دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO)، «تاماكا ۋە ساغلاملىق دوكلاتى».
- جۇڭگو تاماكا تىزگىنلەش ئىشخانىسى، «جۇڭگو تاماكا تىزگىنلەش يىللىق دوكلاتى».
<ref> tag defined in <references> has no name attribute.نەقىل ئېلىنغان خاتالىق: <ref> tag defined in <references> has no name attribute.
[[تۈر:سا