تاتارىستان

تاتارىستان بايرىقى

زىمىنى

تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى (رۇسچە: Республика Татарстан)(تاتارچە: Татарстан Республикасы، تاتارستان جۇمھورییەتىُ )

تاتارىستان 1991- يىلى 8 - ئاينىڭ 30 - كۈنى مۇستەقىللىقىنى جاكارلىغان ئىدى. موسكۋا رۇسىيە فىدىراتسىيىسى ئىچىدىكى جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلمايدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. تاتارىستان ۋە چېچېنىيە مۇستەقىللىقىنى قەتئى قوغداش پرىنسىپىدا چىڭ تۇردى. بارلىق ئەسكەر ۋە خەلقنى، ۋەتەننى قوغداشقا سەپەرۋەر قىلدى. رۇسىيە تاتارىستان بىلەن كۆپ قېتىم سۆھبەت ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، تاشقى دىپلوماتىيەدىن باشقا بارلىق ھوقۇقلارنى تاتارىستانغا بېرىش شەرتى بىلەن تەكرار كېلىشىم ھاسىل قىلدى. تاتارىستان مۇستەقىللىقتىن ۋاز كەچتى.

تاتارىستاننىڭ يەر مەيدانى 68000 كۋادرات كىلومېتىر.(ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ 24 تىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ)

نوپۇسى (2005.يىلدىكى مەلۇمات) 3.642.000.

پايتەختى – قازان

تاتارلار 13-ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيادىن بۇ رايونغا كەلگەن تۈركى مىللەتلەرگە مەنسۇپ قىپچاقلارنىڭ بىر قولىدۇر. 922-يىلى ئىسلامىيەتنى قوبۇل قىلدى ۋە قېرىمدىن سىبىريىگىچە سوزۇلغان پايانسىز زېمىنلاردا ئالتۇن ئوردا خانلىقىنى قۇردى.

15-ئەسىردە ئاقساق تۆمۈرنىڭ ھۇجۇمى ۋە ئىچكى ئىتتىپاقسىزلىقتىن خانلىق پارچىلاندى. قازان، قېرىم، قاسىم، ئاستىراخان، نوغاي خانلقلىرى ئورنىغا چىقتى.

تاتار خانلىقلىرىنى بىر-بىرلەپ يۇتۇش ئارقىلىق كۈچەيگەن رۇس كىنەزلىكى 1552-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنى تۈركى مىللەتلەر مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم بۈشۈگىدىن بىرسى بولغان قازاننى ۋە تاتارسىتاننىڭ زېمىنىنى ئىشغال قىلدى.

تاتارىستاندا رۇسلارغا بولغان قوراللىق قارشىلىق ھەرىكەتلىرى توختاپ قالمىدى. 1917-يىل، رۇسسىيەدە بولشىۋىك ئىنقىلابى باشلانغاندا، تاتارلار دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتتى. 1917-يىلى 6-ئايدا رۇسىيە-سىبىرىيە تاتار قۇرۇلتىيى قازاندا ئېچىلدى. 120 كىشىلىك خەلق قۇرۇلتىيى ۋەكىللىرى سايلاندى. خەلق قۇرۇلتىيى “مۇسۇلمان تۈرك-تاتار مۇختارىيىتى”نى ئېلان قىلدى. 1917-يىلى 11-ئاينىڭ 29-كۈنى “ئىدىل-ئۇرال دۆلىتى”قۇرۇلغانلىقى جاكالاندى. بۇ دۆلەت 1918-يىلى بولشېۋىكلار تەرىپىدىن ئاغدۇرۇپ تاشلاندى. بولشېۋىكلار مەۋجۇت تاتارىستاننى ئىككى گە بۆلۈپ، بىرىنىڭ ئىسمىنى باشقۇرۇتسىتان(باشقۇرت-بۆرىنىڭ باشلۇغۇچىسى ياكى بۆرىنىڭ سەركىسى -دېمەكتۇر)ئاتىدى. باشقۇرتىستان سوۋىت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى 1919-يىلى 3-ئاينىڭ 23-كۈنى، تاتارىستان سوۋىت سوتسالىستىك جۇمھۇرىيىتى 1920-يىلى5-ئاينىڭ 20-كۈنى ئېلان قىلىندى.

تاتارىستان نوپۇسىنىڭ 53% تاتار.(1991-يىلى 46% ئىدى)، 40% رۇس. 3.5% چۇۋاش (تۈركى خەلقلەرنىڭ بىر تۈرى)، قالغان قىسمى باشقا ئېتنىك مىللەتلەردىن تەركىب تاپماقتا.

تاتارىستان زېمىنى دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىققا مۇۋاپىق، ھۆل-يېغىن مول بولغان بىر مەملىكەت. سانائەت جەھەتتە، نېفىت ئايرىش، گاز، خمىيەۋى ئوغۇت، ئايروپىلان، ماشىناسازلىق، كومپيۇتېر، پاراخۇت، تۆمۈر-پولات، پىلاستىك ...سانائەت تەرەققىياتى دۇنيا بىلەن رىقابەت قىلىش كۇچىغا ئىگە.

تاتارىستان 1994-يىلى موسكۋا بىلەن تۈزگەن كېلىشىم ئارقىلىق، يەر ئۈستى-يەر ئاستى بايلىقلىرىنى ئۆزى ئېچىش ۋە سېتىش ھوقۇقىنى تامامەن ئۆز كونترولىغا ئالغان ئىدى. يىللىق ئىشلەپچىقىرىۋاتقان نېفىت مىقدارى 100 مىليون توننادىن ئارتۇق.

1995-يىلى تاتارىستان پارلامېنتى چەتئەللىك مەبلەخ سالغۇچىلارنى جەلپ قىلىلىدىغان يېڭى قانۇنلارنى چىقاردى. چەتەللىكلەرگە ئۆي، يەر-زىمىن سېتىۋېلىش، باجلارنى كەچۈرۈم قىلىش… قاتارلىق يېڭى ئىمكانىيەتلەر، چەتئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلىشتا پەۋقۇلئاددە مۇۋاپپىقىيەتلىك بولدى.

تاتارىستاننىڭ تاشقى تىجارىتىگە رۇسىيە ئارىلاشمايدۇ، ئارىلىشالمايدۇ. ھازىر رۇسىيە فىدىراتسىيەسى ئىچىدە ئەڭ كۆپ مەبلەغ كەلگەن ۋە ئەڭ كۆپ تاشقى پىرۋوتقا ئىگە بولغان ئاپتونوم جۇمھۇرىيەت تاتارىستاندۇر.

تاتارىستاندا مائارىپ ئىنتايىن تەرەققىي قىلغان. نوپۇسىنىڭ 99% ساۋاتلىق. تاتارلار 1926-يىلى لاتىن يېزىقىغا ئۆتكەن بولۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىنلا تۈركىيىمۇ لاتىن يىزىغىغا ئۆتكەنلىكى ئۈچۈن، خەتەرلىك ھېسابلىنىپ، ستالىن تاتارلارنىڭ لاتىن يىزىغىنى ئىشلىتىشىنى بۇيرۇق بىلەن ئەمەلدىن قالدۇردى. 1940-يىلدىن كېيىن تاتارىستاندا رۇس يىزىغى مەجبۇرى يولغا قويۇلدى.

تاتارىستاندا 13 ئۇنىۋېسىتىت بار بولۇپ، بۇ ئۇنىۋېسىتىتلەردە 70.000 نەپەر ئوقۇغۇچى ئوقۇماقتا. قازان ئۇنىۋېرسىتېتى ياۋروپانىڭ 3.قەدىمى ئۇنىۋېرسىتېتى ھېسابلىنىدۇ. لېنىنمۇ قازان ئۇنىۋېرسىتېتى قانۇن پاكولتىتىنى پۈتتۈرگەن.

تاتارلار، دۇنيادا كىتاب ئوقۇش نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى بولغان بىر مىللەت ھېسابلىنىدۇ. تاتارىستاندا 1800 كۇتۇپخانا بار. 135 خىل گېزىت-ژورنال نەشر قىلىنماقتا.

قازان شەھىرىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنىڭ 1000 يىللىغىنى خاتىرىلەش بايرىمى ئۆتكەن يىلى تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن داغدۇغىلىق تەبىرىكلەندى.

تارىختا، داۋاملىق بېسىم ۋە ۋەتىنىدىن كۆچۈپ كېتىشكە مۇجبۇرلانغان تاتارلار دۇنيانىڭ ھەر تەرىپىگە تارقاپ كەتكەن بولۇپ، تاتارىستاندىكى تاتار نۇپۇسىدىن 3 ھەسسە ئارتۇق تاتار دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ياشىماقتا. تاتارلار ئەڭ كۆپ ياشاۋاتقان دۆلەتلەر شۇلاردۇر؛ تۈركىيە، فىنلاندىيە، ئامېرىكا، ئاۋستىرالىيە، رۇمىنىيە،لەھىستان.

تاتارلار،20.ئەسىردە ئەڭ ئېغىر مىللىي پاجىئەگە ئۇچرىغان خەلق.

ھەقىقى ئاپتونومىيىگە ئېرىشكەن تاتار خەلقى، ھەقىقى ئەركىنلىك ۋە باياشاتلىق، ھۇزۇر ئىچىدە ياشىماقتا. ئامما، تاتارىستاندا ۋە چەتئەلدىكى تاتار دىياسپورىسى ئىچىدە، تاتار خەلقىگە ھەقىقى ۋە ئەبىدىلىك بەخىت-سائادەت مۇستەقىل بولغاندىلا كىلىدىغانلىغىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كېلىۋاتقان سىياسىي پارتىيە، تەشكىلات ۋە گۇرۇپپالار بار. زوراۋانلىق ئىشلەتمىگەن بۇ پىكىر-ئىقىملارنى موسكوۋا ئاڭلىق قوبۇل قىلىپ كەلمەكتە.

ئەمگەك كۇچىغا بولغان ئېھتىياج كۈندىن-كۈنگە ئېشىپ بېرىۋاتقان تاتارىستان، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئىشسىز قېرىنداشلىرىغا كەڭ قۇچاق ئاچماقتا، ئۇلارنى باغرىغا باسماقتا.

مەمۇرىي رايون

تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى قارمىقىدا 2 شەھەر ۋە 43 ناھىيە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

نومۇرى	ئىسمى	رۇسچە ئىسمى	تاتارچە ئىسمى	يەر مەيدانى(km2)	نوپۇسى (2021)
1	قازان شەھىرى	городской округ Казань gorodskoy okrug Kazan’	Казан шәһәр округы قازان شەھەر دایرەسىُ	614.19	1,308,660
2	نابېرېژنىيە چېلنى (يار چاللى) شەھىرى	городской округ Набережные Челны gorodskoy okrug Naberezhnyje Chelny	Яр Чаллы шәһәр округы یار چاللىُ شەھەر دایرەسىُ	160.91	548,434
3	ئاپاستوۋسكىي (ئاپاس) ناھىيىسى	Апастовский район Apastovskij rajon	Апас районы ئاپاس رایۇنىُ	1,047.52	19,093
4	ئاتنىيا (ئەتنە) ناھىيىسى	Атнинский район Atninskij rajon	Әтнә районы ئەتنە رایۇنىُ	681.36	12,553
5	ئارسك (ئارچا) ناھىيىسى	Арский район Arskij rajon	Арча районы ئارچا رایۇنىُ	1,843.65	51,031
6	ئازناكايېۋو (ئازناقاي) ناھىيىسى	Азнакаевский район Aznakajevskij rajon	Азнакай районы ئازناقای رایۇنىُ	2,168.65	58,966
7	ئاكتانىش (ئاقتانىش) ناھىيىسى	Актанышский район Aktanyshskij rajon	Актаныш районы ئاقتانش رایۇنىُ	2,034.00	28,534
8	ئاكسۇبايېۋو (ئاقسۇباي) ناھىيىسى	Аксубаевский район Aksubajevskij rajon	Аксубай районы ئاقسوبای رایۇنىُ	1,439.16	27,102
9	ئاگرىز (ئەگىرجى) ناھىيىسى	Агрызский район Agryzskij rajon	Әгерҗе районы ئەگرجىُ رایۇنىُ	1,796.62	35,142
10	ئالكېيېۋ (ئەلكى) ناھىيىسى	Алькеевский район Al’kejevskij rajon	Әлки районы ئەلکی رایۇنىُ	1,726,76	18,481
11	ئالمېتيېۋسك (ئەلمەت) ناھىيىسى	Альметьевский район Al’met’yevskij rajon	Әлмәт районы ئەلمەت رایۇنىُ	2,542.93	213,235
12	ئالېكسېيېۋسك ناھىيىسى	Алексеевский район Aleksejevskij rajon	Алексеевск районы ئەلیكسیىُۋسك رایۇنىُ	2,074.41	24,924
13	بالتاسى (بالتاچ)	Балтасинский район Baltasinskij rajon	Балтач районы بالتاچ رایۇنىُ	1,094.50	33,229
14	باۋلى ناھىيىسى	Бавлинский район Bavlinskij rajon	Баулы районы باولىُ رایۇنىُ	1,222.85	33,581
15	بۇگۇلما (بۈگىلمە) ناھىيىسى	Бугульминский район Bugul’minskij rajon	Бөгелмә районы بۇگلمە رایۇنىُ	1,433.07	101,975
16	بۇيىنسك (بۇۋا) ناھىيىسى	Буинский район Buinskij rajon	Буа районы بووا رایۇنىُ	1,543.57	40,172
17	پېسترېتسى (پىترەچ) ناھىيىسى	Пестречинский район Pestrechinskij rajon	Питрәч районы پیترەچ رایۇنىُ	1,339.54	62,094
18	تۇكايېۋ (توقاي) ناھىيىسى	Тукаевский район Tukajevskij rajon	Тукай районы توقای رایۇنىُ	1,729.49	46,760
19	تېتيۇشى (تەتىش) ناھىيىسى	Тетюшский район Tetjushskij rajon	Тәтеш районы تەتش رایۇنىُ	1,638.42	20,648
20	تيۇلياچى (تىلەچى) ناھىيىسى	Тюлячинский район Tjuljachinskij rajon	Теләче районы تلەچىُ رایۇنىُ	844.08	13,736
21	چېرېمشان (چىرمىشەن) ناھىيىسى	Черемшанский район Cheremshanskij rajon	Чирмешән районы چیرمشەن رایۇنىُ	1,364.28	18,371
22	چىستوپول (چىستاي) ناھىيىسى	Чистопольский район Chistopol’skij rajon	Чистай районы چیستای رایۇنىُ	1,818.27	74,685
23	دروژژانوۋسكىي (چۈپرىلى) ناھىيىسى	Дрожжановский район Drozhzhanovskij rajon	Чүпрәле районы چوپرەلىُ رایۇنىُ	1,029.54	20,994
24	رىبنو-سلوبودا (بالىق بىستىسى) ناھىيىسى	Рыбно-Слободский район Rybno-Slobodskij rajon	Балык Бистәсе районы بالق بیستەسىُ رایۇنىُ	2,041.41	24,340
25	زاينسك (زەي) ناھىيىسى	Заинский район Zainskij rajon	Зәй районы زەی رایۇنىُ	1,900.78	53,731
26	زېلېنودولسك (يېشىل ئۆزەن) ناھىيىسى	Зеленодольский район Zelenodol’skij rajon	Яшел Үзән районы یەشل ئوزەن رایۇنىُ	1,439.72	169,469
27	سابى (سابا) ناھىيىسى	Сабинский район Sabinskij rajon	Саба районы سابا رایۇنىُ	1,097.74	8,828
28	سارمانوۋو (سارمان) ناھىيىسى	Сармановский район Sarmanovskij rajon	Сарман районы سارمان رایۇنىُ	1,385.56	34,655
29	سپاسكىي (ئىسپاس) ناھىيىسى	Спасский район Spasskij rajon	Спас районы ئسپاس رایۇنىُ	2,022.14	18,405
30	كامسكو-ئۇستيە (قاما تاماغى) ناھىيىسى	Камско-Устьинский район Kamsko-Ust’inskij rajon	Кама Тамагы районы قاما تاماعىُ رایۇنىُ	1,198.80	14,460
31	كايبىتسى (قايبىچ) ناھىيىسى	Кайбицкий район Kajbitskij rajon	Кайбыч районы قایبچ رایۇنىُ	995.36	12,907
32	كۇكمور (كۇكمارا) ناھىيىسى	Кукморский район Kukmorskij rajon	Кукмара районы كوكمارا رایۇنىُ	1,490.00	51,693
33	لايشېۋو (لايېش) ناھىيىسى	Лаишевский район Laishevskij rajon	Лаеш районы لایش رایۇنىُ	2,094.43	61,794
34	لېنىنوگورسك ناھىيىسى	Лениногорский район Leninogoskij rajon	Лениногорск районы لنینۇگۇرسک رایۇنىُ	1,843.22	79,506
35	مامادىش ناھىيىسى	Мамадышский район Mamadyshskij rajon	Мамадыш районы مامادش رایۇنىُ	2,612.52	40,625
36	مېندېلېيېۋسك ناھىيىسى	Мензелинский район Menzelinskij rajon	Минзәлә районы مینزەلە رایۇنىُ	744.90	30,839
37	مېنزېلىنسك (مىنزەلە)‌ ناھىيىسى	Менделеевский район Mendelejevskij rajon	Менделеевск районы مندلیىُۋسك رایۇنىُ	1,919.75	27,131
38	مۇسليۇموۋو (مۇسلىم)‌ ناھىيىسى	Муслюмовский район Musljumovskij rajon	Мөслим районы مۇسلیم رایۇنىُ	1,464.31	19,109
39	نۇرلات ناھىيىسى	Нурлатский район Nurlatskij rajon	Норлат районы نۇرلات رایۇنىُ	2,308.95	53,200
40	نوۋوشېشمىنسك (يېڭى چېشمە)‌ ناھىيىسى	Новошешминский район Novosheminskij rajon	Яңа Чишмә районы یاڭا چیشمە رایۇنىُ	1,317.52	13,282
41	نىژنېكامسك (تۈبەن قاما)‌ ناھىيىسى	Нижнекамский район Nizhnekamskij rajon	Түбән Кама районы توبەن قاما رایۇنىُ	1,733.54	241,479
42	ۋېرخنىي ئۇسلون (يۇغارى ئوسلان) ناھىيىسى	Верхнеуслонский район Verxneuslonskij rajon	Югары Ослан районы یوغارىُ ئۇلسان رایۇنىُ	1,302.82	17,495
43	ۋىسوكايا گورا (بۈيۈكتاۋ) ناھىيىسى	Высокогорский район Vysokogorskij rajon	Биектау районы بییكتاو رایۇنىُ	1,574.25	56,047
44	يۇتازا (يۇتازى) ناھىيىسى	Ютазинский район Jutazinskij rajon	Ютазы районы یوتازىُ رایۇنىُ	760.57	20,116
45	يېلابۇگا (ئالابۇغا) ناھىيىسى	Елабужский район Jelabuzhskij rajon	Алабуга районы ئالابوعا رایۇنىُ	1,401.41	85,475
	تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى	Республика Татарстан Respublika Tatarstan	Татарстан Республикасы تاتارستان جۇمھورییەتىُ	67,836.28	4,017,659