ئورخۇن-يېنسەي يېزىقى

ئورنى Wikipedia
(قايتا نىشان بەلگىلەش ئورنى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى)
‎ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى.
كۆكتۈرك يېزىقى يېزىلغان ئەڭ ئەسكى ئابىدە قىزىل شەھرىدە جاي ئالماقتا.
Orkhon.svg
ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى (تۈركچە: Orhun alfabesi، موڭغۇلچە: хөх Түрүгийн бичиг ھۆھ تۈرۈگىين بىچىگ) جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرى بۇ يېزىق بىلەن يېزىلغان مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرى موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرىدىن ھەم سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن تېپىلغاچقا، تېپىلغان ئورنىغا قاراپ ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى دەپ ئاتىغان. شۇ ۋاقىتتا بۇ يېزىقنى ئىشلەتكەن ئاساسىي خەلقنىڭ نامىغا قاراپ قەدىمكى تۈرك يېزىقى، كۆكتۈرك يېزىقى دېگەن ناملار بىلەن ئاتىغان. بۇ يېزىق يەنە شەكىل جەھەتتىن شىمالىي ياۋروپادىن تېپىلغان قەدىمكى گېرمانلار ئىشلەتكەن رونىك (گوتچە «سىرلىق، نامەئلۇم») يېزىقىغا ئوخشاپ قالغانلىقى ئۈچۈن، ياۋروپا ۋە رۇس تۈركولوگىيە ساھەسىدە، سىبىرىيا رۇن ھەرپلىرى، يېنىسەي رۇن ھەرپلىرى، رۇنىك ئېلىپبە ۋە قەدىمكى تۈرك-رونىك يېزىقى دەپمۇ ئاتالغان. شۇنداقلا تۈركىي خەلقلەر بۇ يېزىقنى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن ئىشلەتكەن يېزىق بولغاچقا، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى يېزىق دېگەنگە ئوخشاش ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان. بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار ئىدى. بۇ ھەقتىكى ئىزدىنىش ۋە تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە بۇ يېزىقنىڭ ئەسلى دولبارچىن يېزىقى دەيدىغان نامىنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى مەلۇمات بىزگە كېيىنرەك مەلۇم بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ يېزىقنى ئۆز نامى بىلەن دولبارچىن يېزىقى دەپ ئاتاش ھەققىدە ماقالىلەر يېزىلىپ، تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى.
ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى

ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا 39 ھەرپ، بىر ئايرىش بەلگىسى بولۇپ، بۇ يېزىق ئېلىپبەلىك يېزىق بىلەن بوغۇملۇق يېزىقنىڭ ئارىلاشمىسىدۇر. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى ئومۇمەن، ئوڭدىن سولغا قاراپ توغرىسىغا يېزىلىدۇ. لېكىن، يېنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدا سولدىن ئوڭغا يېزىلغان، ئايرىم مەڭگۈ تاشلاردا بىر قۇرى ئوڭدىن سولغا، يەنە بىر قۇرى سولدىن ئوڭغا زەنجىرسىمان ئۇلاپ يېزىلغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. بۇ يېزىقتا تۆت ھەرپ سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 31 ھەرپ 18 ئۈزۈك تاۋۇشنى، بەش ھەرپ قوش ھەرپلىك بوغۇملارنى ئىپادىلەيدۇ. سۆزلەر بىر-بىرىدىن قوش چېكىت ( : ) ئارقىلىق ئايرىپ يېزىلىدۇ. بەزى سۆز بىرىكمىلىرى بىر سۆز قىلىپ قوشۇپ يېزىلىدۇ. ئايرىم ئورۇنلاردا «~» سۆز ئايرىش بەلگىسى ئورنىدا قوللىنىلىدۇ. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىنىڭ مەنبەسى ۋە تۈركىي خەلقلەرنىڭ بۇ يېزىقنى قايسى دەۋردىن باشلاپ قوللانغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەردە ئالىملارنىڭ كۆز قارىشى بىردەك ئەمەس. بەزى تارىخىي ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلار 5- ئەسىردىن 8- ئەسىرگىچە، يەنى، غەربكە كۆچۈشتىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردە قوللانغان.

Ug script 001.jpg

ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىنى، سىياسىي، ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى، ئىتنوگرافىيىسىنى، تىل-يېزىقى، ئەدەبىيات-سەنئىتى ۋە مەدەنىيەت تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG

ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان يادىكارلىقلارنىڭ ئاساسلىقى خاقانلار، قەبىلە باشلىقلىرى، لەشكەر باشلىقلىرىنىڭ قەھرىمانلىق ھاياتى، باتۇرلۇقى، تەسۋىرلەنگەن مەدھىيىلەر ۋە ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىن ھاياتلىقىدىكى تۆھبىلىرى خاتىرىلەنگەن مەڭگۈ تاشلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت.

ئورقۇن-يېنسەي ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى[تەھرىر]

قوللىنىلىشى بەلگىلەر ئۇيغۇرچە ۋە IPA ترانسكرىپسيسى
سوزۇق تاۋۇش Old turkic letter A.png ئا، ئە /a/, /e/
Old turkic letter I.png ئى، ى /ɯ/, /i/, /j/
Old turkic letter O.png ئو، ئۇ /u/, /o/, /w/
Old turkic letter U.png ئۆ، ئۈ /ø/, /y/, /w/
ئۈزۈك تاۋۇشلار سوزۇق تاۋۇش

ماسلىشىشچانلىقى

(¹) — قېلىن,

(²) — ئىنچىكە سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن

Old turkic letter B1.png Old turkic letter B2.png ب¹ (ئاب) /b/ ب² (ئەب) /b/
Old turkic letter D1.png Old turkic letter D2.png د¹ (ئاد) /d/ د² (ئەد) /d/
Old turkic letter G1.png Old turkic letter G2.png گ¹ (ئاگ) /g/ گ² (ئەگ) /g/
Old turkic letter L1.png Old turkic letter L2.png ل¹ (ئال) /l/ ل² (ئەل) /l/
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png ن¹ (ئان) /n/ ن² (ئەن) /n/
Old turkic letter R1.png Old turkic letter R2.png ر¹ (ئار) /r/ ر² (ئەر) /r/
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png س¹ (ئاس) /s/ س² (ئەس) /s/
Old turkic letter T1.png Old turkic letter T2.png ت¹ (ئات) /t/ ت² (ئەت) /t/
Old turkic letter Y1.png Old turkic letter Y2.png ي¹ (ئاي) /j/ ي² (ئەي) /j/
پەقەتلا (¹) — /ق/

پەقەتلا (²) — /ك/

Old turkic letter Q.png Old turkic letter K.png ق (ئاق) /q/ ك (ئەك) /k/
پۈتۈن سوزۇق

تاۋۇشلار بىلەن

Old turkic letter CH.png /ʧ/
Old Turkic letter M.svg /m/
Old turkic letter P.png /p/
Old turkic letter SH.png /ʃ/
Old turkic letter Z.png /z/
Old turkic letter NG.png -ڭ (ئەڭ) /ŋ/
قوشما تاۋۇشلار + سوزۇق تاۋۇش Old turkic letter ICH.png ئىچ، چى، چ /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
Old turkic letter IQ.png ئىك، كى، ك /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old turkic letter OQ.png Old turkic letter UK.png ئوك، كو،

ئۇك، كۇ، ك

/oq/, /qo/,

/uq/, /qu/, /q/

ÖK, KÖ,

ÜK, KÜ, K

/øk/, /kø/,

/yk/, /ky/, /k/

+ ئۈزۈك تاۋۇش Old turkic letter NCH.png -نچ /nʧ/
Old turkic letter NY.png -ني /ɲ/
Old turkic letter LT.png -لت /lt/, /ld/
Old turkic letter NT.png -نت /nt/, /nd/
سۆز ئايرىش بەلگىسى Old turkic letter SEP.png يوق
(-) — پەقەتلا سۆزلۈك ئاخىرىدا

Old turkic letter I.png Old turkic letter R2.png Old turkic letter NG.png Old turkic letter T2.png — خەت T²NGR²I — ھەرپ تەرجىمىسى /teŋri/ — تاۋۇش قىممىتى بويىچە IPA ئېلىپبەسى بويىچە تەرجىمىسى teñri — ئۇيغۇرچە تەڭرى

قاراڭ[تەھرىر]

مەنبەلەر[تەھرىر]