ئۇيغۇر
From Wikipedia
---== [[Hazir dölitimiz tewesidiki uyghurlarning nopusi (2004-yilliq istatistikida) 9milyun'gha yetkenlikini köpinichimiz bilimiz, emma dölitimiz sirtida yene qanchilik uyghur lirimizning barliqi , ularning qaysi döletlerde yashaydighanliqi yenila namelum, melum bolsimu ishenchisiz, Men tordashlargha bu heqte özüm toplighan qayil qilarliq pakitlar arqiliq dunyadiki uyghur muhajirlirining nopus istatistika ehwalini bayan qilip bermekchi. Awwal uyghurlirimizning wetinimizdin bashqa döletlerge köchüshidin bashlaymen.
1) 1828-Yili jahan'gér toplingi meghlup bolghandin kiyin shinjangdin (hazirqi özbékistanning) perighane wadisigha köchken,köchken adem sani éniq emes.
2) 1847-Yili qoqent qozghilingdin kiyin,(hazirqi özbékistan)qoqent dölitige memet'imin ,wélixanlar bashchiliqida 85mingdin 160mingghiche adem köchken.
3) 1878-Yili ching sulalisi qoshuni shinjangni qayturwalghandin kiyin (buyerde eyni waqitta charrusiye bésiwalghan birqisim ziminni körsitidu) begquli bashchiliqida charrusiye tewesige köchken, köchken adem sani éniq emes.
4) 1881-Yilidin 1884- yilighiche charrusiyening mejburi köchürüshi bilen charrusiye köchürüsh komtéti bashchiliqida 100mingdin artuq adem charrusiye tewesige köchken.
5) 1930-Yilidin 1937-yilighiche (sabit damolla 1933-yili qeshqerde qurghan atalmish sherqi türkistan islam jomhuriyiti majungying terpidin gumran qilin'ghandin kiyin) köpligen kishler sabit damolla, mamut qatarliq kishler bashchiliqida keshmir,se'udi erebistan qatarliq jaylargha köchken.
6)1949-Yili muhemmed imin bughra,eysa aliptikin bashchiliqida texminen 750adem keshmir,türkiye qatarliq jaylargha köchken.
7) 1962-Yili junggu - sowét munasiwiti yamanlashqandin kiyin chöchek arqiliq 60mingdin artuq adem sowét ittipaqigha köchken.
(Izahat:- yuqiridiki mezmunlar li enshen ependining <جۇڭگۇلۇق ئازسانلىق مىللەت مۇھاجىرلىرى تەتقىقات دوكلاتى> din terjime qilindi.)
Emdi uyghurlar dölitimizdin bashqa yene qaysi dölet we rayunlarda yashaydu ? Nopusi qanchilik ? Digen mesle üstide toxtilimen. Uyghurlar asasi gewdisi jungguda bolghandin bashqa hazir yene özbékistan,qazaqistan,qirghizsitan,se'udi erebistan, türkimenistan, mongghuliye, türkiye,hindistan,pakistan,tajikistan,afghanistan, amérika ,ereb birleshme xelipiliki,i'ordaniye,yapuniye,kanada,gérmaniye,awustiraliye,yéngi zélandiye,shiwétsiye,en'giliye qatarliq döletlerdimu bar. Töwende yuqiridiki döletlerdiki uyghurlarning nopus istatistika ehwali bilen tonushup chiqimiz.
1) Özbékistandiki uyghurlar.(680Ming) Tarixi jehettin qarighanda hazir özbékistanning perighane wadisida 6-7milyun uyghur nesillik xeliq yashaydiken.1920-Yili sowét ittipaqidiki uyghurlardin chiqqan abdulla ruzibaqiyéw özbékistanning perighane wadisigha köchüp kélip olturaqlashqan uyghur ahalisining 600mingdin ashqanliqini jakarlighan.1930-Yili sowét ittipaqi élan qilghan nopus istatistikisida bu san bir hesse kémiyip 300minggha chüshüp qalghan.1937-Yili fashist istalin qozghighan<ئەكسىل ئىنقىلاپچىلارغا زەربە بىرىش ھەركىتى>de ,merkizi asiyadiki herikitining tigh uchi uyghurlargha qartilghan bolup ,uyghurlardin yétiship chiqqan yurt kattiliri qirghin qilin'ghan, hayat qalghanliriini bolsa qeyerde yashighan bolsa özining milli kimlikini shuyerdiki milletlerning milli kimliki bilen atashqa mejbur qilghan.Asasen özbék nami bilen atalghan.1950-Yili we 1960-yillirigha kelgende uyghur digen namni qollinish cheklen'gen ,qollan'ghanlar kemsitilgen we siyasi yekleshlerge uchirighan.1979-Yilidiki sowét ittipaqining birqétimliq nopus istatistika melumatidin qarighanda eslidimu kémeytilip éytilghan 600mingi digen san 29ming 104ke,1989-yili 35ming 700ge chüshürüp qoyulghan. Hazir özbékistanda zadi qanchilik uyghur yashawatqanliqin hökümet terep yoshuridu yaki yalghan melumat biridu.Özbékistandiki uyghur ziyalilirining qarishiche , bir özbékistandila özlirini mexpi halda uyghur dep ataydighanlarning sani 1milyun 500mingdin ashidiken,éniq halda milli kimliki bilen yashaydighanlar 200mingdin ashidiken,özbékistan penler akadimiyisidiki bir pirapisor uyghurning éytishiche özbékistanda özning milli kimlikini uchuq ashkara halda qoghdap qalalighan uyghurlarning sani 500mingdin kem emeslikini ashkarilighan.Töwendiki tor bette körsitilgen uyghur muhajirlirining özbékistandiki nopus istatistikisidimu 680ming dep élin'ghan. http://www.hxuc.com/qiaotuan/huarenfenbu/03.htm
2) Se'udi erebistandiki uyghurlar. Se'udi erebistanida 200mingdin 500mingghiche jungguluq muhajirlar bar bolup, bularning 95%din artuq uyghur muhajirlar.
3) Qazaqistandiki uyghurlar.(450Ming) Qazaqistandiki uyghurlarning bu nopus istatistika ehwalini shinjang téliwziye istansining ma'arip pirugirammisida <قازاقىستان ئۇيغۇر مائارىپى> ni tonushturghan bir pirugirammisida qazaqistanliq bir uyghur ayal éytqan.
4) Türkiyediki uyghurlar(80ming) . Türkiye de 100mingdin artuq junggu muhajiri bar bolup ,bularning ichide uyghurlarning nopusi 80mingdin artuq. 5) Qirghizstandiki uyghurlar. Qirghizistandiki junggu muhajirliri 300mingdin artuq bolup, asasliqi tungganlar we uyghurlar buning ichide tungganlar 200mingdin artuq, uyghurlar 50mingdin artuq. 6)Pakistandiki uyghurlar. Pakistanda 55ming junggu muhajiri bar bolup buning ichide 50ming uyghur.
7) Hindistandiki uyghurlar. Hindistanda 150mingdin 200mingghiche junggu muhajiri bar bolup ,bularning ichide zangzular 100mingdin artuq, uyghurlar 30ming.
8) Ereb birleshme xelipilikidiki uyghurlar. Ereb birleshme xelipilikidiki jungguluqlar7mingdin artuq xenzular 1000ghimu yetmeydu,qalghan 6mingdin artuqraqi uyghur.
9) I'ordaniye diki uyghurlar. I'ordaniyediki junggu qan séstémisidikiler 674adem,junggu muhajiri 106adem ,( bularning köpinchisi 80-yillardin kiyin teywen pasporti bilen barghanlar)85% shinjangliq we tiyenjinlikler asasliqi uyghur we xuyzular. Yuqiridiki sanliq melumatlar bu torbettin terjime qilindi.http://www.uighurbiz.cn/ECO/gdwwez/200602/463.html
10) Amérikidiki uyghurlar. Amérikidiki uyghurlar asasi jehettin oqushqa bérip orunlashqanlar bolup texminen 10mingdin artuq.
11) Kanadadiki uyghurlar. Nechchie mingdin ashidu. 12) Awustiraliye we yéngi zélandiyediki uyghurlar. 3Ming etrapida.
13) Yawrupadiki uyghurlar. Yawrupadiki gérmaniye, shiwétsiye, en'giliye qatarliq döletlerdiki uyghurlar bir nechche mingdin ashidu.
14) Mungghuliyediki uyghurlar. Mungghuliyening qubdu digen jayda olturaqlashqan 1000di ashidu.
15) Afghanistandiki uyghurlar. Afghanistandiki uyghurlar 8600din artuq.
16) Türkimenistandiki uyghurlar. Türkimenistandiki uyghurlar bundin 100yil burun köchürülgen uyghurlar bolup 2000din ashidu.
17) Yapuniyediki uyghurlar. Yapuniyediki uyghurlar asasen ilim tehsil qilish üchün chiqip ashu yerde olturaqliship qalghan bolup 1000din ashidu. Uyghurlarning köchüsh ehwalini töwendiki tor bettiki jediweldin körüwéling.(Bu jediwelde junggudiki barliq azsanliq milletlerning köchüsh ehwali bayan qilin'ghan , men yuqiridiki köchüsh ehwaligha peqet uyghurlarningla köchüsh ehwalini yazdim)
http://www.chinadaily.cn/gb/doc/2003-08/15/content_255090.htm Emdi toxtutilidighinim uyghur tilini qollinidighanlar, we uyghur lar pütün dunyadiki 3000din artuq til,2000din artuq millet ichide qanchinchi orunda turidu? Uyghur tili dunyadiki 3000din artuq til ichide 98- orunda turidu, uyghur millitining nopusimu dunyadiki 2000din artuq millet ichide aldinqi 100ning ichide. Uyghurlar jungguda 56millet ichide nopus jehette xenzu,juangzu, manju,xuyzu,miyawzu( miyawzularningki bilen asasi jehettin teng)lardin qalsa 6- orunda turidu. Pütün dunyaning nopusini 6milyart 500milyun uyghurlarning nopusini10milyun dep hisaplighanda'uyghurlarpü tün dunya nopusining 0.15Pirsentidin köprekini igelleydu. Pütün junggu nupusini 1milyart 430milyun (dölitimizde yilda köpiyidighan nopus16milyundin artuq)uyghurlar nopusi jonggu nopusining 0.7Pirsentidin köprekini igelleydu. Pütün dunyadiki musulmanlarning nopusini 1milyarttin artuq dep hisaplighanda(dunyadiki uyghurlarni 10milyun dep hisaplighanda) uyghur Musulmanliri pütün dunya musulmanliri nopusining texminen 1pirsentini igelleydu. Pütün dunyadiki türkiy milletlerni 120milyun dep hisaplighanda(dunyadiki uyghurlarni 10milyun dep hisaplighanda)uyghurlar türkiy milletler nopusining 8.3Pirsentini igelleydu. Jonggudiki 10musulman milletning nopusini 24milyun hisaplighanda(uyghurlarni 9milyun buyiche hisaplighanda)uyghurlarpütkül jonggumusulmanliri nopusining 41.6Pirsentini igelleydu. Shinjangdiki musulman milletlerning nopusini 11milyun 700ming dep (uyghurlarning shinjangdiki nopusini 9milyun buyiche hisaplighanda)hisaplighanda'uyghurlarshinjang musulmanlir i omumiy sanining 77pirsentini igelleydu. Bügünki künde'uyghurlarning pütün dunyadiki nopusi 10milyundin ashidu .Istatistikaqilip körüp baqayli.90Yili7milyun 200ming ,2004yili9milyun,14yildaköpeygen nopus1milyun800ming,buni 14ke bölsek millitimizning dölet ichidiki yilliq köpiyish sani yeni texminen 130ming adem,dunyaning bashqa jayliridiki uyghurlarning yilliq köpiyish 20ming,dep hisaplisaq dunyada heryili 150mingdin köprek uyghur köpiydu.
Uyghurlar türkiy xelqlerning bir tarmiqi bolup, memlikitimizde yashighuchi türkiy xelqliri ichide tarixining uzunluqi, emgekchan- baturluqi, eqilliq we küreshchanliqi, aq köngül we semimiyliki, özining yaratqan shanliq medeniyiti bilen memlikitimizning we dunyaning medeniyet xezinisige öchmes töhpe qoshqanliqi bilen tonulghan qedimqiy medeniyetlik ulugh millet. Uyghurlar kélip chiqishi jehettin honlar, türkler bilen qan- qérindash bolup, til jehettin altay til séstimisi türk tilliri guruppisigha kiridu. <ئۇيغۇر> Digen nam deslepte itnik (milliy) isim emes idi. Xuddi dangliq sherqshunas, akadémik bartold: "<تۈرك> digen itnik isim emes, belki <تۈرك> digen bu atalghu turk qebililirining siyasiy birleshmisini bildüridighan atalghu" diginige oxshash, <ئۇيغۇر> digen nammu uyghur qebililirining birleshken siyasiy teshkilini körsitidighan nam. 16- Esirde ötken xéywa xani ubulghazi bahadurxanning <تارىخىي شەجەرىئى تۈرك> (türklerning shejerisi) digen esiride: "uyghur digen nam oghuzxan teripidin türkiy til séstimisidiki qebililerning batur, uyushqaq bir qismigha, ularning jenglerde körsetken baturluqi, xelq hem wetinige körsetken sadiqliqi üchün bérilgen nam" dep körsitidu. Bu pikirge proféssor kazli (1841- yili ölgen), akadémik radlop (1890- yili ölgen) lar qoshulidu. Sherq tarixshunasliridin reshiddidin özining <جامئوت تەۋارىخ> (tarixlar toplimi) digen kitawida bu pikirge asaslar körsetken idi. Ubulghazi bahadurxan öz pikrini dawamlashturup "<ئۇيغۇر> sözi uyushqaq, <يېپىشقاق>, <بىرىككەن> meniside bolup, uyghur qebililiride shundaq xususiyetler bolghanliqi üchün <ئۇيغۇر> dep nam bérilgen" deydu. Bu nam del mushundaq asasta meydan'gha chiqqanmu, buninggha ta hazirghiche neq, ilmiy, tarixiy asasta otturigha qoyulghan pakit kem, bolsimu yéterlik emes. Emma <ئۇيغۇر> digen atalghuning tomuri türkche ikenlikini kilaport, pilano, karnpili qatarliq tilshunaslar öz asasliri arqiliq ispatlaydu. Dimek, <ئۇيغۇر> digen nam uyghur qebililirining siyasiy teshkilining nami ikenlikide shek yoq. 8- Esirlerde, hazirqi tashqi mongghulda qurulghan dunyagha dangliq orxun dölitimu özlirini uyghur döliti, dep atighan idi. Uyghurlarning ejdatliri junggo yilnamilirida her qaysi tarixiy dewrlerge qarap oxshimighan namlar bilen atilip kelgen, mesilen, uyghurlar hon ittipaqigha kirgen miladidin burunqi 3- esirlerde dingling 丁零 digen nam bilen atalghan bolsa, miladi 4- esirlerge kelgende yüenxé 袁纥 digen nam bilen, 5- esirlerde gawché 高车 digen nam bilen, uningdin kéyin télé 铁勒, wéyxé 韦纥, tang sulalisining deslepki yillirigha kelgende xuyxé 回纥, miladi 788- yillardin kéyin xuygu 回鹘 digen namlar bilen atalghan. Uyghurlar qebile ittipaqi 9 qebilidin, bezide 10 qebilidin teshkil tapqachqa, bezi tarixiy höjjetlerde <توققۇز ئوغۇزلار> dep atilidu. Xenzu tarixiy menbeliride bolsa <توققۇز تۈركلەر> 九姓铁勒 dep atalghan. Uyghurlar uruq, qebilidin qebile ittipaqi bolup, qebile ittipaqidin xelq, xelqtin millet bolup shekillen'gen'ge qeder bolghan ariliqta nahayiti uzaq bir tarixiy musapini bésip ötken hemde mushu uzaq tarixiy jeryanni bésip ötüsh jeryanida nurghun ijtima'iy egri- toqayliqlarni béshidin kechürgen. Bundaq uzun we murekkep jeryan ularning iqtisadiy, siyasiy, ijtima'iy hayati, jemiyet tüzülmisi, itnik teshkili, turmush örp- adetliri we ang- pikri, til tereqqiyatigha mahiyetlik tesir körsetti, bu ularning bedi'iy tepekkurigha, edebiyat- sen'itige singip kirip, chongqur iz qaldurghan. 2. Uyghurlarning yashighan jayliri Uyghurlarning esli ana makani shinjangni asas qilghan ottura asiya bolup, dunya jama'etchiliki birdek étirap qilghan tarixiy arji'ologiyelik matiriyallar bu köz qarashni yimirilmes pakitlar bilen ispatlap bermekte. Yawrupaliq tarix we arxi'ologiye alimlirining tekshürüp ispatlishiche, insaniyet jemiyitining tarix sehipisidiki tereqqiyati bir xil bolghan emes. Buninggha her qaysi xelq yashighan jayning jughrapiyiwi shara'iti mohim seweplerning biri bolghan. Derya boyliridin makan tutqan, déhqanchiliq shara'iti yaxshi bolghan xelq déhqanchiliq bilen shoghullunup, turaqliq hayat kechürüp, medeniyetke xéli baldurla qedem qoyghan. Mesilen, tarim derya wadisi, nil derya wadisi (misirda), gangga derya wadisi (hindistanda), sir derya wadisi, xuangxé, changjiyang qatarliq chong- chong derya wadilirida yashighan xelqlerning medeniyiti xéli burunla tereqqi qilghan. Tagh étekliri, yaylaqlarda yashighan xelqler köchmenchilik, charwichiliq bilen, ormanlarda yashighanlar owchiliq bilen shoghullan'ghan, ularning medeniyitimu özining yashighan shara'iti, ishlepchiqirish usuligha qarap özige yarisha tereqqi qilghan. Xelqler topliship olturaqlashqan yéza- qishlaq, sheher, ötenglerde bolsa, medeniyet téz we yüksekraq tereqqi qilghan. Keng térilghu yerlerni öz ichige alghan derya wadiliri, cheksiz ketken orman we otlaqlargha ige bolghan, tebi'iy shara'iti yaxshi bolghan ottura asiyada eng qedimqiy zamanlardin bashlapla medeniyet tereqqi qilghan. Yillarning ötishi bilen ottura asiyada tebi'iy shara'it özgürüp, derya suliri qurup, köllerning, déngizlarning ornini qum barxanliri igilep, qurghaqchiliq apiti yüz bergen. Hazirqi kaspiy déngizi, balqash köli, lopnur köli, sayram köli we baghrash köli, aral déngizi qatarliq ottura asiyadiki chong- kichik köller burunqi déngizdin qalghan parche köllerdin ibaret. Buningdin on ming yillar burun qurghaqchiliq wehimiside qalghan ata- bowilirimiz ottura asiyadin terep- terepke qarap köchüshke bashlighan. Ottura asiyaning sherqidiki__ tarim wadisidiki uyghurlarning bir qismi özlirige yéqin bolghan sériq deryaning shimaliy teripige köchken, yene bir qismi tarim wadisida dawamliq olturaqliship qalghan. Sériq deryaning shimal teripige köchkenler tashqi mongghuldiki orxun, silin'ga deryalirining wadilirigha, bayqal kölining boylirigha orunlashqan, tarixtiki honlar, türkler, uyghurlar dep atalghan mana shu tarim boyidin köchüp barghanlarning ejdatliridur. <شىنجاڭ گېزىتى> Ning 1981- yili 2- ayning 24- künidiki sanida élan qilinishiche (uyghurchida): 1979- yili qishta shinjang ixtima'iy penler akadémiyesi axi'ologiye tetqiqat ömiki lopnur kölining gherbiy shimalidin texminen 70 kilométir yiraqliqtiki könchi deryasi töwen éqimining shimaliy qirghiqidiki bir iptida'i jemiyetke mensüp qewristanliqtin ikki jesetni tapqan. Uning biri, yash ayalning jesiti, yene biri balining jesiti. Nenjin uniwérsitéti jughrapiye pakoltétining <كاربون 14> tejribexanisi jeset bilen bille qéziwélin'ghan yaghach we bashqa buyumlarni tetqiq qilish arqiliq jesetlerning bundin 6412 yil burunqi jeset ikenlikini iniqlap chiqti (bu xewer <خەلق گېزىتى> ning 1981- yili 2- ayning 17- künidiki sanining 1- bétidimu élan qilin'ghan). Bu jesetler aptunum rayonimiz boyiche hetta pütün memlikitimiz boyiche alghandimu, hazirghiche tépilghan qedimqiy jesetler ichide eng qedimqisi hisaplinidu. Bu ikki jeset we uning bilen bille qéziwélin'ghan türlük nersiler ejdatlirimizning jismaniy alahidilikini, shinjangning déhqanchiliq, charwichiliq, yung toqumichiliq, hüner- sen'et qatarliqlirini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige. Jeset tépilghan qewristanliqtiki qewriler nahayiti puxta orunlashturulghan bolup, qum döwisining üstidin bir- birige kirishtürüp tizilghan 7 qat yumulaq yaghach we harwa chaqining shadisigha oxshash tizilghan yumulaq shekilde yaghachlar körünüp turidu. Görning shekli asasen üch xil bolup, jeset bilen her xil nersiler bille qoshup kömülgen. Jeset qéziwélin'ghan görning ikki béshigha birdin yaghach qoyulghan bolup, yer üstidin körünüp turidu. Gör tik qilip qézilghan, jesetler ongdisigha yatquzulghan. Gör üsti yaghach taxtay bilen yépilghan. Uning üstige qoy térisi we exlet alidighan shaza shekildiki chigh toqulma yépilghan. Jeset nahayiti yirik, qopal toqulghan yung toqulma rextke oralghan bolup, öz péti saqlan'ghan. Ayal jesetning béshigha kigiz telpek kiygüzülgen. Uning saghuch uzun chéchi dolisigha chüshüp turidu. Közliri bulaqtek, kirpikliri uzun, aghzi oymaqtek, burni qangshaliq bolup, bekmu chirayliq idi. Jeset bilen bille qéziwélin'ghan nepis toqulghan chigh söwetlerning ichige zira'et danliri sélin'ghan bolup, bu danlar waqitning ötishi bilen chirip, un'gha aylinip ketken. Bala jesiti bilen bille kömülgen chigh söwettin öz péti saqlinip qalghan bughday chiqqan. Mushu qewristanliqtiki bashqa qewrilerdin tash qorallar, yaghach eswaplar, sedep marjan, tash marjan, yaghachtin oyulghan adem heykili we her xil haywanat söngiki qatarliq yuquri ilmiy qimmetke ige medeniy muyumlar qéziwélindi. Yuqurida tilgha élin'ghan, ikki jeset heqqidiki melumat dunya jama'etchilikini heyran qalduridu, chünki u, uyghurlarning esli ana makini, irqiy kélip chiqishi, medeniyiti qatarliq jiddiy mesililerge qayil qilarliq derijide jawab béridu. 6412 Yil burun uyghur ayal bilen balining lopnur etirapigha depin qilinishi uyghur ejdatlirining nahayiti uzaq tarixiy dewrdin tartip shinjangda yashap kelgenlikini we bundin 10 ming yillar ilgiri, qurghaqchiliq tüpeylidin bir qisim uyghurlar özige yéqin bolghan hazirqi ichki, tashqi mongghulgha, bayqal kölining boylirigha köchüp barghanliqini ispatlap béridighan polattek pakit. Lopnur etirapidin tépilghan yash ayal bilen balining jesiti heqqidiki melumatta <بۇلار ھازىر ئاپتونۇم رايونىمىز ۋە مەملىكەت بويىچىمۇ ھازىرغىچە تېپىلغان ئەڭ بۇرۇنقى جەسەت ئۈلگىسى؛ شۇنداقلا دۇنيا بويىچىمۇ ھازىرغىچە تېپىلغان قەدىمقىي جەسەتلەر ئىچىدە ئەڭ بۇرۇنقى جەسەت ئۈلگىسى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ> diyilgen. Dunya tarixini waraqlap köridighan bolsaq, hazirghiche dunyada medeniyet eng burun bashlan'ghan jay dep hisapliniwatqan afriqidiki nil deryasi wadisidin tépilghan éhramlar (pramidalar) ichide eng qedimqiy éhram dep tonulghini bundin 5500 yil burun yasalghan bolup, uning ichige misir padishahlirining jesiti depin qilin'ghan. Mana shu jesetler harizghiche dunyada tépilghan jesetlerning eng qedimqisi hisaplinip kelgen. Lékin lopnurda tépilghan jeset uningdin 912 yil kona. Shundaq bolghanda, dunya tarixiy bundin kéyin dunyada medeniyet eng burun bashlan'ghan jay misirdiki nil deryasi boyliri emes, asiyadiki tarim deryasi boyliri dep yézishqa tamamen heqliq. Yuqurida tilgha élin'ghan jeset heqqidiki melumatta yene <گۆر تىك قىلىنىپ قېزىلغان، جەسەتلەر ئوڭدىسىغا ياتقۇزۇلغان. 4 ئەتىراپى ياغاچلار بىلەن توساپ قويۇلغان، گۆر ئۈستى ياغاچ تاختاي بىلەن يېپىلغان> diyilgen. Gör üstining yaghach taxtay bilen yépilishi ata- bowilirimizning shu dewrlerdila tömür qoral, hich bolmighanda qis qorallarni ishletkenlikidin dérek béridu. Chünki yaghachni tash qoral bilen chanap yaxyay qilghili bolmaydu. Uni tömür palta, tömür here yaki mis palta, mis here bilenla taxyay halitige keltürüsh mumkin. Jesetning yung rext bilen képenlinishi, yaghach taxtay, chigh söwet we söwet ichide bughdayning saqlinishi tarim wadisida medeniyetning nahayiti qedimqiy chaghlardin tartip bashlinip, ata- bowilirimizning déhqanchiliq, charwichiliq, qol hünerwenchilik bilen shoghullan'ghanliqini körsitidu. Xulase qilghanda, lopnur etirapidin tépilghan jesetler we bashqa buyumlar tarixchi morganing <دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ ئاچقۇچى تارىم دەرياسى تۈزلەڭلىكى ئاستىدا كۆمۈكلۈكتۇر، قاچانكى بۇ ئاچقۇچ تېپىلىدىكەن، دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ سىرى مەلۇم بولغۇسىدۇر> digen hökümining toghriliqini ispatlaydu. Miladi 2- esirde yashighan yunan alimi ptolomi özining 10 tomluq <جۇغراپىيە> namliq esiride, hazirqi tarim deryasi wadisidiki asasiy yerlik xelqlerning uyghur ikenliki, ularning hayat pa'aliyiti, jenubiy shinjangning tebi'iy shara'itliri (tagh- deryaliri) heqqide xéli tepsili melumat bergen. <ۋېي يىلنامىسى، ئىگىز ھارۋىلىقلار ھەققىدە قىسسە>, <ۋېي يىلنامىسى، جۇجانلار ھەققىدە قىسسە> Bapliridiki melumatlargha asaslan'ghanda, miladi 4- esirning axirlirida, hazirqi tashqi mongghulning sherqiy qismida yashaydighan, yawrupa tarixchiliri awarlar dep ataydighan jujanlar bash köterdi. Jujanlar manju- mongghul neslige mensüp bolup, birnechche esir yeni miladidin burunqi 3- esirdin miladi 1- esirgiche hon impiratorluqining terkiwide turghanliqtin, ular türkleshken xelq idi. Mana shu jujan türklirining xaqani miladi 400- yilliri, tashqi mongghuldiki uyghurlarni, altaydiki türklerni boysundurup, ularning küchi bilen téximu qudret tapti. Uyghurlar jujan xaqanliqining qolida herbiy xizmet öteshke mejbur qilin'ghan bolsa, altaydiki türkler jojanlar üchün herbiy qoral yasap bérishke mejbur qilin'ghan. Chünki altay türkliri métal éritip türlük herbiy qorallarni yasashqa usta idi. Eyni waqittiki jujan xaqanliqining zimini gherbte hazirqi qarasheherning shimalighiche, sherqte chawshenning gherbiy qismighiche, shimalda tashqi mongghulning shimalighiche, jenupta ichki mongghulning jenubighiche sozulghan, uning paytexti hazirqi gensu (kengsu) ölkisining jangyi nahiyisining shimalida idi. Miladi 487- yili, tashqi mongghuldiki uyghurlarning bir qismi borikli qebilisining (boklikler) xani ay ojroning yétekchilikide jujanlargha qarshi isyan kötürüp, shinjangning shimaliy qismigha (jungghar oymanliqigha) qarap köchken. Jojan xaqani tolun xan we uning taghisi aynaghay xanlar uyghurlarning keynidin qoghlap shinjanggha kelgen bolsimu, lékin uyghurlar tolun xaqan bilen aynaghayni tarmar keltürgen. Miladi 487- yili shinjanggha köchüp kelgen uyghurlar shu jaydiki qérindashliri bilen birliship, tarixta <ئىگىز ھارۋىلىقلار> 高车 xanliqi dep nam alghan uyghur xanliqini (487- yilidin 546- yilighiche höküm sürgen) qurghan. 59 Yil höküm sürgen bu xanliqning paytexti manas etirapida bolup, zimini shimalda altay, sherqte qumul, gherbte ili wadisi, jenupta qarasheher, lopnur etiraplirighiche sozulghan. Bu xanliq özige chégridash bolghan shimaldiki jojanlar bilen, jenubta aq honlar bilen, lopnur etirapida tangghutlar bilen (tibet xanliqi) da'im urushup turghan. Mongghulistandiki uyghurlarning bir qismining miladi 487- yili shinjanggha köchüp klishi peqet öz qérindashlirining qoynigha, ana makanigha qaytip kélishtinla ibaret. Xulase qilghanda, yuquridiki pakitlar uyghurlarning eng qedimqi chaghlardin tartip, shinjangning eng asasiy yerlik xelqi ikenlikini, shinjangning ezeldin uyghurlarning ana makani ikenlikini, onming yillar burun yüz bergen qurghaqchiliq tüpeylidin, uyghurlarning bir qismi hazirqi tashqi mongghuldiki orxun, siliga deryasi wadilirigha, bayqal köli etirapigha köchüp bérip makanlashqan bolsimu, türlük tebi'iy, ijtima'iy, siyasiy sewepler tüpeylidin, shinjanggha __ öz qérindashlik qoynigha, ana makanigha qaytip kélip, aytay, yette su (hazirqi qazaqistan'ghiche), tengri tagh étekliri, hetta ko'inlon baghrighiche, dungxuang, chilyenshen, gensu etiraplirighiche makanlashqanliqini toluq we qayil qilarliq halda ispatlap béridu. 8- Esirde, orxun uyghur dölitining tebi'iy apet, ichki- tashqi urush- talash sewebidin paytextni shinjanggha köchürgenlik toghrisidiki pakitni qoshqanda, bu ispatni téximu zor asas bilen teminleydu. Dimek uyghurlar qedimqiy dewrlerde ene shundaq keng ziminni öz ichige alghan altun diyarda yashighan idi. Wetinimiz köp milletlik memliket bolghini üchün, til sistémisimu xili köp. Konkirt qilip éytqanda, xenzu- zangzu til sistémisi, altay til sistémisi, awstro- asiya til sistémisi, jenubiy asiya til sistémisi, hindi- yawrupa til sistémisi qatarliq besh xil til sistémisigha mensüp 80 xildin köprek tilda sözlishidighan millet we xelq yashaydu. Altay tilliri sistémisi nahayiti chong til sistémisi, u türkiy tillar türkümi, mongghul tili türkümi, manju- tonggos tili türkümi we chawshyen, yapon tili türkümini öz ichige alidu. Shundaqla bu til sistémisi oral til sistémisigha kiridighan ogur- fin we samodi tilliri türkümini öz ichige alghan halda téximu zor oral- altay tilliri sistémisini teshkil qilidu. Hazir dunyada mushu til sistémisida sözlishidighan milletlerning omumiy nopusi texminen 200 milyon etirapida bolup, ular asasen asiya we yawrupaning sherqiy shimaliy qismida yashaydu. Uyghur tili özbék, qazaq, qirghiz, tatar, yoghur, sala, noghay, türkmen, türk, ezerbeyjan, bashqirt, qara qalpaq, qomiq, tuxar, xakas, chuwash, yaqut, qarayim, qarachay, shor, abaqan, tiliwot, tora, qundum, komandi, qoybol, korik, suyut, saghay, baraba, qacha, libid qatarliq tillar bilen bir qatarda türkiy tillar türkümige mensüp bolup, türkiy tillar türkümining sherqiy türkiy tillar tarmiqigha mensüp bir xil til. Dunya türkshunas alimliri türkiy tillar shekillinish tarixini mundaq 6 dewrge bölidu: (1) Altay dewri: buning yil hisawi éniq emes. Alimlarning ilmiy periziche, miladidin burunqi xéli uzaq bir tarixiy dewrni öz ichige alidu. (2) Hon dewri: miladidin burunqi 5- esirdin miladi 3- esirgiche waqitni öz ichige alidu. (3) Qedimqi türkiy dewri: miladi 5- esirdin 10- esirgiche waqitni öz ichige alidu. (4) Ottura türkiy dewri: yeni türkiy tillarning tereqqi qilip bir biridin perq qilip, ayrim shekillinishke bashlighan dewri bolup, miladi 10- esirdin 15- esirgiche waqitni öz ichige alidu. (5) Yéngi türkiy dewri: türkiy xelqlerning tili shekillinip, musteqil tereqqi qilishqa bashlighan dewri bolup, miladi 15- esirdin 20- esirgiche waqitni öz ichige alidu. (6) Eng yéngi dewr: bu öktebir sotsiyalistik inqilabi dewridin bashlinidu. Yuquridiki iz bilen uyghur tilini tekshürgende, töwendiki jeryanni körgili bolidu: (1) Altay dewride, manju- tonggos (siyanpiy) guruppisi bilen mongghul, türkiy til guruppisi ayrilip, musteqil ikki til guruppisi shekillinishke bashlighan. Buning ichidiki mongghul, türkiy til guruppisini tekshürgende, mongghul tilidin türkiy qebililirining tilimu ayrilip chiqip shekillinishke bashlighan. Mongghul, türkiy til guruppisidin eng aldi bilen ayrilip chiqip shekillinishke bashlighan til uyghur qebililiridin ogor (oghur), qotorghor (qottaghor), saragor (saraghur) larning tili. Kéyinrek uyghurlarning tili shekillinishke bashlighan. (2) Hon dewride, türkiy qebililer uzaqqiche bir- biri bilen ariliship yashap, 3 til guruppisini shekillendürdi: pütün uyghur qebililiri we ularning nesilliri birliship qarluq, oghur tili guruppisini shekillendürdi; Oghur tili guruppisi shekillendi; Qipchaq tili guruppisi shekillendi. (3) Qedimqi türkiy dewride yeni 5- esirdin 10- esirgiche töwendiki 3 dewrni béshidin kechürdi: tokyo dewri (5- esirdin 8- esirgiche bolghan kök türk dewri); Qedimqi uyghur dewri: 8- esirdin 9- esirgiche); Qedimqi qirghiz dewri: (9- esirdin 10- esirgiche). (4) Ottura türkiy dewri. 10- Esirdin 15- esirgiche waqitni öz ichige alghan, türkiy tillar resmiy shekillinip, tereqqi qilish basquchigha kirgen bu dewr siyasiy küchler nuqtisidin éytqanda, mundaq ikki dewrni öz ichige alidu: qaraxanilar dewri (10- esirdin 12- esirgiche); Mongghul chinggizxan we uning ewladlirining dewri. 10- Esirde, qudret tapqan yaghma qebililer ittipaqini asas qilip aldin balasaghun, kéyin qeshqerni merkez qilghan halda küchlük qaraxanilar döliti quruldi. Qaraxanilar pütün mawra'unnehri wadisini we samanilar (iranliqlar) gha tewe bolghan gherbtiki buxara, semerqentlernimu öz ilkige kirgüzdi. U ushshaq fé'odal uyghur xanliqlirini we amu deryasining ottura éqimdiki 10- esirde islam dinini qobul qilghan medeniyetlik türkiy we iran xelqlirinimu özige boysundurdi. Bu mezgilde ottura asiyadiki türkiy edebiy til ikki merkezni asas qilghan xaraktirge ige idi: 1) Xaqanilar tili (xaqaniye tili) bolup, bu qarluq__ uyghur tili. Bu til pütün gherbiy we sherqiy asiyada edebiy tilning shekillinishige tesir körsetken. 2) Qarluq__ xarazim tili. Bu til qaraxanilarning edebiy tili bolghan qarluq__ uyghur tili (xaqaniye tili) tesiride meydan'gha kelgen bolup, xarazim oblastida mongghul istilasighiche ülge bolup kelgen. Mongghul istilasidin kéyin xarazimni merkez qilghan juji ulusi (puqrasi) <ئالتۇن ئوردا> edebiy tilining shekillinishige we chaghatay ulusining gherbiy qismining edebiy tilining shekillinishige asas saldi. Lékin bularning hemmisi yéziq jehettin qedimqi uyghur élipbesini, qismen ereb élipbesini iletti. Emma yazma edebiy yadikarliklirida qarluq__ uyghur tilini ishletti. Yuqurqilar uyghur tilining shekillinishining qisqiche jeryanidur. Uyghur qebililiri miladidin 3 esir burunla hon ittipaqigha kirgen. Hon ittipaqining asasiy gewdisini teshkil qilghuchi qarluq qebilisi qarluq__ uyghur tilini shekillendürüp, qaraxanilar dölitining <خاقانىيە تىلى> ning asasini yaratqan hemde ottura asiyada sherq we gherb edebiy tillirini shekillendürgen. Eng axiri yéngi zaman uyghur tili we özbék tillirining asasiy bolup qalghan qarluq__ uyghur tili hon tiliningmu asasiy digen hökümge élip kélidu. Tarixiy pakitlargha asaslan'ghanda, uyghur ejdatlirining bir qismi eng qedimiy chaghlarda hazirqi tashqi mongghulning orxun, toghla deryaliri wadisida yashighanliqi nahayiti éniq. Mana shularning orxun deryasining <خۇن> dep atilidighan bir tarmiqining boyida yashighanliri özlirini ashu deryaning nami bilen <خۇن> dep atashqan iken. Bezi türkshunaslar <ھون> sözi ene shu <خۇن> sözidin kélip chiqqan diyishidu. Yene shunimu éytip ötüsh lazimki, hazirqi türkshunaslarning bir qismi qedimqi chaghlarda shaman dinigha étiqad qilidighan uyghurlarning ata- bowilirining bir qismi özlirini <كۈن> dep atashqan. Chünki shaman dini köp xudaliq din bolup, uningda kün tengrisi asasliq tengri idi, uninggha étiqad qilish nahayiti muhim orunda turatti. <ھون> Sözi ene shu <كۈن> sözidin kélip chiqqan diyishidu. Qandaq bolmisun, yuqurida tilgha élin'ghan ikki xil hökümning biri toghra diyilgendimu, <ھون> digen namning kélip chiqishini ispatlighili bolidu. Hazirqi zaman türkologliri öz tetqiqatlirida ene shu honlarning tili uyghurlarning tili igenlikini ispatlimaqta. Shu nerse éhtimalgha nahayiti yéqinki, til tarixning shekillinishide <ھون تىلى> digen ibarini zadi uchratmaymiz. Eksiche uning ittipaqining eng asasiy gewdisini teshkil qilghan, uning qan qérindishi bolghan uyghurlar we uning qebililirining til tarixining shekillinishi we uning bu jeryanda tutqan orni, roli toghrisida yéterlik pakitlarni tapalaymiz. Xulase qilghanda, uyghur tili altay tilliri sistémisining sherqiy türk tili qarmiqidiki nahayiti uzun tarixqa ige til bolup, her qaysi tarixiy dewrlerdin béri tereqqi qilip, mukemmelliship, béyip keldi. Nechche ming yilliq tarixiy tereqqiyat jeryanida, tilning fonétika sistémisi, lughet terkiwi hem girammatikiliq qurulishida köpligen yéngilinish, toluqlinish, qéliplishish barliqqa kelgen bolsimu, lékin bu tilning asasiy gewdisi we xususiyetliri uzaq tarixiy dolqunlarni yérip ötüp, özining yaratquchisi bilen bille saqlinip tereqqi qildi. Zamanning ötishi bilen ipadilesh ünümi ösüp, shey'iler tereqqiyatining eng nazuk, eng inchike, eng murekkep, eng chongqur jeryanlirini toluq ipadilep béreleydighan nepis, pasahetlik (sen'etlik), bay tilgha aylinip, dunyadiki tarixiy eng kona, lughet terkiwi bir qeder bay tillarning biri bolup qaldi, ulugh uyghur alimi mehmud qeshqerining ölmesh esiri <تۈركىي تىللار دىۋانى> buning janliq pakiti.
Menbe ---- aliy mektep til- edebiyat asasliri
Waqitning qis,matériyalning kemchil, sewiyemning cheklik bolushi seweblik eserde noqsanlardin xali bulalmighan bolushum mumkin keng tordashlarning epu qilishini we tenqidi pikirlerni birishini suraymen.
Anayurt munbiri törem yollanmisi ]] ==
Headline text ==
==
