قەشقەر شەھىرى

Qəşqər Şehiri 喀什市.Kashgar city
Qəşqər Şehiri (nomuri 1)'nıñ xərtidiki
Memurî raton şekli	Şeher
Aftonom Rayon	Şincyañ Uyğur Aftonom Rayonî
Vilayet	Qəşqər Vilayeti
Milletler	Uyğur
Tillər	Uyğurçe
Koça Başqarmısı Sânî	4 danə
Bazarlıq Sânî	2 danə
Yézi Sânî	6 danə
Nofuşi	600'miñ
Yer meydani	294.21 Kvatrad kilométir
Vaqıt Rayoni	UTC+6
Şeher Başlıqı	ي Yalqun Məxmüt
Téléfon Rayon nomuri	998(0)86+
Maşina taxta nomur	新Q
Tor békət	Qəşqər şekerlik xəlq hökümiti tori

Qəşqər Sehiri Şərqî Türkestan'nıñ ğərbî cenübi qısımığa caylaşqan. ve bugün'ki Qəşqər vilayitiniñ memorî merkizi. Qəşqər'niñ coğrafiyelik or'nı şimalî keñlik 39° 24’ 26; şərqî uzunluq 76° 6’ 47, deñiz yüzdin iğizliği 1290 métir. Qəşqər şehriniñ 1999-yili yolan qılın'ğan napusi 205,000. Qəşqər'dəhazirqi bar bolğan qədimî şeher koçılırıdın həytgah camiyesini merkez qilğan çasa koça, orda aldi, bulaq beşi, orda mesçiti, düñmesçit, canqurğan, töryarbağ, kona dervaza yoli, yar beşi kolalıçlar mehellisi qatarliq caylar östeñ boyi etrapliriğə merkezleşken. Orda beşi yolı, kona dervaza yolı, yarbağ yolı, ariya yolı otturisidiki qədimî turalğu– koçlar Qəşqər şehiriniñ yarbağ iş başqarmısı teveside bulup, canqurğan koçisi bilen bulaq beşi koçısını asas qılğan halda yene 20 neççe tar koçlarğa ayrılğan. omumî dairisi 2 kvadrat kilométir bolup, on neççe miñ âhâle olturaqlaşqan. bu koçlar'nıñ berpa qılınış tarixini milâdî 10– esirlergiçe sürüşke boldu.

Coğrafiyelik Ornı

Qəşqər şehri Qəşqər deryasiniñ deltisiniñ ortası, yuqırı qısmığa caylaşqan. Onıñ şerq, şimal, ğerb tarapı Qəşqər konişeher nahiyesi bilen tutuşıdu. Qənûb tarafi qeşqer Yeñişeher nahiyesi bilen tutuşıdu. Şərqtın ğerbkeçe bolğan keñliği 13 kilometir, cenübtin şimalikeçe bolğan uzunluqı 19 kilometir, şeher Rayonî kölimi 15.5 kvadrat kilometir

Yer Tüzülüşi

Yer tüzülüşi: Şımalî tarafı egiz, Cenübîtarafi fes. Tarıxtın buyan derya ekınlırınıñ üzlüksiz özgerip turuşı, tınışı bilen yer tüzülüşi murekkep bolup ketken. Teveside Qızıl Deryasi ve Tümen Deryasi bar. Onıñ yıllıq ekın mıqdari 2 milyard 185 milyon kübimetir. Tüzleñlik yer astı zafas su mıqdarı 67 milyon kub metir.

Memurî Rayon

Qəşqər Şehri qarmıqıda 8 danə Koça Başqarmısı bolup, ular tövendikiçe:

Nomuri	İsmi	Uygur latin yéziqida yézilişi	İngiliziçe İsmi	Xənzüçe İsmi	Mehelle Sânî	Nofusi(miñ)	Yer meydani(km2)
1	چاسا كوچا باشقارمىسى	Çasa koça Başqarmısı	Chasa subdistrict	恰萨街道	11	88.5
2	ياۋاغ كوچا باشقارمىسى	Yavağ koça başqarmısı	Yavagh subdistrict	亚瓦格街道	7	26.7
3	ئۆستەڭ بويى كوچا باشقارمىسى	Östeñ Boyı Koça başqamısı	Östeñ Boyı subdistrict	吾斯塘博依街道	6	50.5
4	قۇم دەرۋازا كوچا باشقارمىسى	Qum Dervaza koça başqarmısı	Qum Derwaza subdistrict	库木德尔瓦扎街道	6	51
5	شەرقىي كۆل كوچا باشقارمىسى	Şərqî Köl koça başqarmısı	Sherqiy Köl subdistrict	东湖街道	8	30
6	غەربىي يۇرت يولى كوچا باشقارمىسى	Ğərbî Yurt yoli koça bashqarmisi	Gherbiz Yurt avenue subdistrict	西域大道街道
7	غەربىي باغچا كوچا باشقارمىسى	Ğərbiz Bağça koça başqamısı	Gherbiz Baghcha subdistrict	西公园街道
8	مەرھابا يولى كوچا باشقارمىسى	Merhaba yolı koça bashqarmisi	Merhaba avenue subdistrict	迎宾大道街道

İzahət:

• 2015-yılı 4-aynıñ 3-küni Şincañ Uyğur Aftonom Rayonnuq Xəlq Hökümitiniñ testîqlisi bilen Ğerbî Yurt yolı koça başqarmısı qurulğan.
• 2016-yılı 1-aynıñ 9-küni Şıncañ Uyğur Aftonom Rayonnuq Xelq Hökümitiniñ testîqlişi bilen ğərbî Bağça Koça Başqarmısı qurulğan.
• 2016yılı 1-aynıñ 9-küni Şincañ Uyğur Aftonom Rayonluq Xəlq Hökümitiniñ testîqlişi bilen Merhaba Koça başqarmısı qurulğan.

Qəşqər Şehiri qarmıqıda 2 dane Bazarlıq ve 9 dane Yéza bar bolup, onıñ Yéza-Bazarlırı tövendikiçe:

Nomuri	İsmi	Uygur latin yéziqida yézilişi	İngilizce İsmi	Xənzüçe İsmi	Kənt nomuri	Nofusı (nıñ)	Yer meydani(km2)
1	شامالباغ بازىرى	Şamalbağ baziri	Shamalbagh town	夏马勒巴格镇	14	68	15
2	نەزەرباغ بازىرى	Nəzərbağ baziri	Nezerbagh town	乃则尔巴格镇	15	61	23.2
3	پاختەكلە يېزىسى	Paşteklə yézisi	Paxtekle town	帕哈太里克乡	6	14	39.89
4	دۆلەتباغ يېزىسى	Döletbağ yézisi	Döletbagh town	多来特巴格乡	18	56	30
5	قوغان يېزىسى	Qoğan yézisi	Qoghan town	浩罕乡	15	34	؟
6	خاڭدى يېزىسى	Şañdî yezisi	Xangdi town	荒地乡	8	11	؟
7	سەمەن يېزىسى	Semen yëzisi	Semen town	色满乡	8	19	12
8	ئاۋات يېزىسى	Avat yëzisi	Awat town	阿瓦提乡	19	30	31.3
9	بەشكېرەم يېزىسى	Beşkerem yézisi	Beshkërem town	伯什克热木乡	21	36	197.6
10	يېڭىئۆستەڭ يېزىسى	Yëngi’östeng yëzisi	Yëngi’östeng town	英吾斯坦乡	19	35.7	109.16
11	ئاققاش يېزىسى	Aqqash yëzisi	Aqqash town	阿克喀什乡	6	11.3	266

Nofusi İstimatika

Pıçan Nahiyesidiki Milletliriniñ nisbiti Millet Pərəst Uyğurlar   85.8% Xənzülar   13.5% Xuizanlar   0.2% Özbéklar   0.2% Başqa milletler   0.3% Nofus statistikasiniñ menbesi :

Iqlımı

Qəşqər Şehri yıllıq mötedil Belvağ qurğaq ıqlım Rayonığa kiridu. Yıllıq otturıçə temperaturisi 11.7. Eñ yuqırı temperaturisi 40.1, eñ töven temperaturisi -24.4. Kün'niñ yıllıq otturiçe vaqtı 2874 sâet. 10 coğlan'ma temperaturisi 4250.5. Qurosiz mezgili 218 kün. Yıllıq otturiçe höl-yeğin mıqdarı 61.5 millimetr. Sunıñ yıllıq otturıçə farğa aylınış mıqdarı 2487.1 millimetr

Iqtısadı

Qəşqər Şehiri ıqtısadî cəhətdə sanət'ni âsâs qılıdu. Sanəti toqımıçılıq sanəti, buyaqçılıq, elektra quvviti, xımye saneti, qurumçılıq, yemeklik, kiyim-keçek, quruluş materiyalliri, maşinsazlıq ve remont çılıq, metbuat ve enenevi qol hünervençılıqı qatarlıq 20 xıldın aşıdu. Bunıñ içinde quruluş materiyalliri, toqımıçılıq, milli, âlâhidə sanet we sayəhetçılıq bu Şeherdiki töt çoñ tüvrük kesip hesaplinidu. Şeher etrapi Rayoni yéza igilikide Şeher ahalisini «kök taq» bilen teminleş asas qilinidu. Dihqançılıq mehsulatliridin buğday, kömmi qonaq, şal, kevez, meve-çeve, köktat qatarliqlar bar

Sayahətcılıq

ھۆججەت:Kashkar-01.jpg

قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى

Qəşqər şehridiki bu qədimî turalğu– koçilar Qəşqər şehiri seyle– sayehetçiliqiniñ carqin nuqtısı bolup qalğan. Bu koça– mehelliler Qəşqər şehiriniñ merkiziğe, eñ avat koçiliriğa, âhâle eñ ziç orunlarğa caylaşqan. Âhâlelerniñ seyle– sayehetçiliq yéñi, tıcarat yéñi ıntayın yuqırı. Bu yerdiki iş başqarmılırı, şeherlik sayehet idaresi ve başqa mûnâsivetlik tarmaqlar bu orunni sayəhetçılıq nuqtısı qılıp bikitken hemde bu koçılarda olturuşluq ahalilerniñ şuğullınıvat'qan kespî ve âlâhidiliki boyiçe ‹‹ kolalıçlar ailisi››, ‹‹ millî çalğu– esvaplar ailisi››, ‹‹ doppıçılar ailisi››, ‹‹ keştiçilik ailisi››, ‹‹ miskerçilik ailisi››, ‹‹ pıçaqçiliq ailisi››, ‹‹ gilem toquş ailisi››, ‹‹ uyğur milliy binakarliq ailisi››, ‹‹ asare– étiqə yığıp saqlığuçılar ailisi›› değendek oxşımığan viviskilar'nı yosıp, qədimî şeher sayəhetçılıq, qədimî koça– turalğu sayəhetçılıq; medeniyet yadıkârlıq, âsâre – etiqə buyumlırı sayəhetçılıq; millî örip– âdetler sayəhetçılıq; millî qol– hüner seniti sayəhetçılıq türlirini aile sayehetçiliqi bilen birgevdileştürüp, mükemmel ve etraplıq bolğan sayehet baylıqını açqan.

Qəşqər şehiridiki bu qədimî koça– turalığular, bu yerde yaşavatqan âhâlelerniñ qol– hüner seniti, örp– adıtı, bınakârlıq medeniyeti uzun tarixî'niñ éyni sımasıdur. Bu cay bizge yıraq qədimî dünya'niñ tesiratini beridu. Qəşqər şehiriniñ bu qədimî koça turalğulirini aylanğan'da, her bir duqmuştın qayrılıp, xolmu xıl medeniyet ıznalırını bayqığanda, neççe yüz yıl, hətta miñ yıl aldıdiki deverede turıvatqandək, qisqiğina hayatta neççe devirniñ huzurını sürgendek bilinidu.

Bu bir qədimî şeher ⅺ- esirdin buyan naxşa-usul makâni değende nâmı bar. Klasik müzika «12 muqam» uyğur müzikisidiki qimmətlik baylıq, yene amminiñ yaqturup körüşiğe sazavər bolğan «Qəşqər senimi», «dolan ussuli», «sama», «meşrep» qatarlıqlar hâziriğiçe keñ tarqılıq kelmekte, medeniyet yadkârlıqlırıdın heytkâr camisi, afaq hoca maziri (ifarhan maziri), bençav qələsi, yüsüp has hacip maziri qatarlıqlar bar. 1986-yili 12-aynıñ 20-küni qəşqər şehiri dölet dericilik meşhur tarixî medeniyet şehiri qılıp bekitildi.

Başqılar

ئولتۇراق رايوندا ھازىر ئاپتونوم رايون، ۋىلايەت (شەھەر) دەرىجىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورنىدىن 12سى بار. بۇ يەردىكى ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرى بولسۇن ياكى مەسچىد قۇرۇلۇشلىرى، رەستىلەر قۇيۇق ئىسلام مەدەنىيىتى قۇرۇلۇش تۈسىنى ئالغان. كوچىلار ئەگرى- بۈگرى، ئۈمۈچۈك تورىدەك ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن. خۇددى سىرلىق ئوردا، قەلئە يوللىرىغا ئوخشايدۇ. ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرى قۇرۇلما جەھەتتە خام كىسەك، توپا، پىششىق خىش، ئەنجان تاملاردىن ياسالغان. ئۆينىڭ ئۈستىگە ئۆي، سېلىنىۋىرىپ ئالدى يەر يۈزىدىن 4- 5 قەۋەتچە ئىگىزلەپ، يىراقتىن قارىغاندا قەلئەگىلا ئوخشاپ قالغان. ئولتۇراق رايوندا يەنە ئەسلى ئورنىغا ئەسلى ھالىتىنى ساقلىغان ئاساسىدا پىششىق خىشتىن يىڭىلىنىۋاتقان تۇرالغۇلارمۇ بار. ئولتۇراق ئۆيلەر بەك زىچ سېلىنغانلىقتىن كوچىلار خېلىلا تار. ئەسلى ھالىتىنى ساقلاش ۋە ئۆرۈلۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تىرەكلەر بىلەن يۆلەپ قۇيۇلغان تۇرالغۇ- كوچىلارمۇ بار. تار كوچىلارنىڭ ئۈستى يېپىلىپ، ئۆي قىلىنغان. كوچىلارنىڭ باش- ئاخىرىنى پەرق ئەتمەك ئىنتايىن تەس. بەزىدە بۇ كوچىلاردا ئولتۇراقلاشقان ئاھالىلەر ئۆزلىرىمۇ ئادىشىپ قالىدىكەن. بىر قىسىم كوچا بۆلەكلىرىدە ئىككىنچى بىر كوچىغا ئايلىنىش يول كۆرسەتكۈچ بەلگىلىرى كۆرسىتىپ قۇيۇلغان.

بىر قىسىم كوچىلارغا پەلەمپەي ئارقىلىق يۇقىرى ئۆرلەپ مېڭىشقا توغرا كېلىدىكەن. بۇ يەرگە جايلاشقان ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرىنىڭ كۆپ قىسىمى پەس بولغاندا ئىككى قەۋەت، بەزى تۇرالغۇلار ئۈچ- تۆت قەۋەت بولغاچقا ئالقانچىلىك بوشلۇقلارمۇ ئاھالىلەرنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. قورولارغا پەقەت بىرلا ياغاچ دەرۋازىدىن كىرىپ، ئوڭ ۋە سول تەرەپتىكى يان ئۆيلەرگە قايرىلغىلى، پەشتاق- پەلەمپەيلەر ئارقىلىق ئۈستۈنكى قەۋەتلەرگە چىققىلى بولىدۇ، ئۆگزىنىڭ گىرۋەكلىرى بىر مېتىر ۋە بىر يېرىم مېتىر ئەتراپىدا ئېگىزلىتىلىپ، كۈننىڭ ئىسسىق چاغلىرىدا كېچىسى ئارام ئېلىشقا پايدىلىنىلغان. ئاستىنقى قەۋەتتىكى قورو ئىچى ئىنتايىن تار بولسىمۇ، بۇ يەردىكى ئاھالىلەر بىرەر تۈپ ئەنجۈر كۆچىتى، ئانار كۆچىتى، بىرەر تۈپ گۈل تىكىپ ياكى گۈللۈكلەرنى ياساپ ئولتۇرۇشقا ئادەتلەنگەن. ئىقتىسادى ئەمىلى كۈچى بويىچە ئايۋان- ساراي، پىشايۋانلار ئىسىل بېزىلىپ، گىلەملەر سېلىپ قۇيۇلغان.

بۇ يەردىكى جانقورغان، بۇلاق بېشى كوچىلىرىدىن باشقا، يار بېشى كولالىچىلار مەھەللىسى قەدىمىلىكى، ئۆزگىچىلىكى بىلەن كىشلەرنىڭ دىققىتىنى ئالاھىدە تارتىدۇ. 40 مېتىرچە ئىگىزلىكتە 800 مېتىرچە ئۇزۇنلۇققا سوزۇلغان كولالچىلار مەھەللىسى تۆت- بەش يۈز يىللىق تارىخقا ئىگە. بۇ كوچىدا كولالىچىلار كۆپرەك مەركەزلەشكەنلىكى ئۈچۈن ‹‹ يار بېشى كولالىچىلار مەھەللىسى›› دەپ ئاتالغان.

مۇناسىۋاتلىك مەزمۇنلار

1934- يىلى قەشقەردە يۈز بەرگەن ۋەقەلەر